Gỡ điểm nghẽn vùng nguyên liệu để nâng sức cạnh tranh ngành gỗ

Mặc dù có khoảng 4,9 triệu ha rừng trồng, ngành chế biến gỗ Việt Nam vẫn đối mặt với nghịch lý thiếu nguồn gỗ lớn, chất lượng cao cho chế biến sâu. Trong khi đó, phần lớn nguyên liệu hiện nay vẫn được sử dụng cho sản xuất dăm gỗ và viên nén - những sản phẩm có giá trị gia tăng thấp.

Thông tin tại webinar “Nâng cao chuỗi giá trị ngành gỗ thông qua việc đẩy mạnh liên kết giữa khâu chế biến và vùng nguyên liệu bền vững và thị trường carbon” do Mạng lưới EUDR Lâm nghiệp, Mạng lưới Nghiên cứu chính sách nông - lâm nghiệp, Hội Mỹ nghệ và Chế biến gỗ TP. Hồ Chí Minh (HAWA) và tổ chức Forest Trends đã tổ chức chiều 24/7, ông Tô Xuân Phúc - Giám đốc Chương trình Chính sách, Tài chính và Thương mại rừng (Forest Trends) cho biết, ngành gỗ hiện chưa hình thành được các vùng rừng trồng gỗ lớn, liên kết giữa vùng nguyên liệu và doanh nghiệp chế biến còn lỏng lẻo, trong khi thiếu đánh giá về sự phù hợp của các loài cây theo từng vùng sinh thái.

Dẫn số liệu của Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam, ông Phúc cho biết nhu cầu nguyên liệu cho bốn nhóm sản phẩm xuất khẩu chủ lực năm 2025 ước khoảng 59,5 triệu m³. Trong đó, dăm gỗ và viên nén tiêu thụ tới 46,5 triệu m³, chiếm hơn 78%, còn đồ gỗ xuất khẩu và ván công nghiệp chỉ sử dụng khoảng 13 triệu m³. Điều này cho thấy Việt Nam không thiếu sinh khối gỗ mà đang thiếu nguồn gỗ lớn phục vụ chế biến có giá trị gia tăng cao.

Ông Phùng Quốc Mẫn - Phó Chủ tịch Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam, Chủ tịch HAWA cũng cho rằng, phát triển vùng nguyên liệu bền vững gắn với chế biến sâu là yêu cầu cấp thiết của ngành gỗ. Dù dẫn đầu Đông Nam Á về xuất khẩu gỗ và nội thất, ngành vẫn đối mặt “điểm nghẽn” là sự thiếu liên kết giữa vùng nguyên liệu và doanh nghiệp chế biến. Vì vậy, cần sớm xây dựng chuỗi liên kết chặt chẽ giữa người trồng rừng, doanh nghiệp và chính quyền địa phương để phát triển bền vững.

6 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ đạt 8,6 tỷ USD. Ảnh minh họa

Tại webinar các chuyên gia cho hay, để mở rộng diện tích rừng gỗ lớn, chính sách cần hướng mạnh tới 1,4 triệu hộ trồng rừng - lực lượng quyết định quy mô và chất lượng nguồn nguyên liệu trong tương lai.

Đồng thời, thị trường tín chỉ carbon được đánh giá là nguồn lực tài chính mới, có thể tạo động lực để người trồng rừng kéo dài chu kỳ khai thác, nâng cao chất lượng rừng và tham gia chuỗi giá trị bền vững.

Ở góc độ doanh nghiệp, nhiều ý kiến cho rằng điểm nghẽn lớn hiện nay nằm ở quy hoạch vùng nguyên liệu.

Theo Cục Hải quan (Bộ Tài chính), 6 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ đạt 8,6 tỷ USD, tăng 4,9% so với cùng kỳ. Dự báo, xuất khẩu sẽ tiếp tục tăng trong nửa cuối năm nhờ nhu cầu phục hồi và các FTA, song doanh nghiệp vẫn đối mặt với thách thức về vùng nguyên liệu, rào cản thương mại, tiêu chuẩn môi trường, truy xuất nguồn gốc và biến động chính sách toàn cầu

Ông Trần Lam Sơn - Phó Tổng Giám đốc Công ty TNHH SX TM XNK Thiên Minh, đề xuất cần quy hoạch theo lợi thế của từng địa phương thay vì áp dụng một mô hình chung. Theo đó, các địa phương có điều kiện phù hợp như Đồng Tháp, An Giang, Tây Ninh nên ưu tiên phát triển rừng gỗ lớn phục vụ chế biến sâu, trong khi những vùng có năng suất keo cao có thể phát triển nguyên liệu cho sinh khối.

Trong khi đó, ông Nguyễn Hữu Thông - Tổng Giám đốc Công ty TNHH MTV Gỗ Hoàng Thông cho rằng phát triển rừng gỗ lớn là chiến lược dài hạn bởi chu kỳ khai thác kéo dài từ 7-10 năm, thậm chí lâu hơn. Vì vậy, cơ quan quản lý cần sớm xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về rừng trồng, cập nhật diện tích, cơ cấu cây trồng, tuổi rừng và sản lượng khai thác để doanh nghiệp chủ động kế hoạch đầu tư và liên kết vùng nguyên liệu.

Các doanh nghiệp cũng kiến nghị về lâu dài cần quy hoạch tổng thể vùng nguyên liệu trên phạm vi cả nước, xác định rõ cơ cấu cây trồng và định hướng sử dụng cho từng khu vực. Chỉ khi hình thành được nguồn cung gỗ lớn ổn định, ngành chế biến gỗ mới có điều kiện đầu tư chế biến sâu, nâng cao giá trị gia tăng và tăng sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Mới đây, tại Diễn đàn “Tháo gỡ vướng mắc, thúc đẩy phát triển nguyên liệu bền vững cho ngành gỗ chế biến sâu”, ông Bùi Trung Nghĩa - Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam cũng nhận định, để đạt 25 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu vào năm 2030 theo định hướng của Chính phủ, ngành chế biến gỗ không thể tiếp tục tăng trưởng theo chiều rộng dựa trên sinh khối ngắn hạn và nguyên liệu nhập khẩu. Ngành phải chuyển đổi từ trồng rừng gỗ nhỏ sang mô hình trồng gỗ lớn chất lượng cao để đáp ứng chế biến sâu.

Hiện nguồn nguyên liệu của ngành gỗ đến từ hai kênh chính gồm gỗ nhập khẩu từ các quốc gia có nền quản trị rừng tốt như Mỹ và châu Âu, cùng nguồn gỗ nội địa từ rừng trồng và cao su. Tuy nhiên, khi xuất khẩu gỗ tăng trưởng nhanh, áp lực về nguồn cung nguyên liệu cũng gia tăng.

Nguyên Phương