Gỡ điểm nghẽn ngành hàng sầu riêng, kiến tạo xuất khẩu bền vững

Sầu riêng đã vươn lên trở thành mặt hàng rau quả xuất khẩu chủ lực, với kim ngạch hàng tỷ USD mỗi năm. (Ảnh: Ban Tổ chức cung cấp)

Ngày 20/8, Báo Tiền Phong tổ chức tọa đàm “Gỡ điểm nghẽn ngành hàng sầu riêng: Kiến tạo xuất khẩu bền vững”, với sự tham dự của đại diện các cơ quan quản lý thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Công thương, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Cục Hải quan, các địa phương, hiệp hội, doanh nghiệp, hợp tác xã và người trồng sầu riêng.

Phát triển nhanh nhưng bộc lộ nhiều điểm nghẽn

Phát biểu khai mạc tọa đàm, Phó Tổng Biên tập Báo Tiền Phong Nguyễn Ngọc Tiến cho biết, sầu riêng Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển đặc biệt. Chỉ trong vài năm, từ một mặt hàng có quy mô xuất khẩu khiêm tốn, sầu riêng đã vươn lên trở thành mặt hàng rau quả xuất khẩu số 1, mang về hàng tỷ USD, tạo sinh kế cho người dân và trở thành cây trồng có giá trị cao tại nhiều địa phương.

Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu sầu riêng đạt khoảng 3,86 tỷ USD, tăng hơn 20% so năm trước và chiếm hơn 45% tổng kim ngạch xuất khẩu rau quả.

Nguyễn Ngọc Tiến Phó Tổng Biên tập Báo Tiền Phong phát biểu khai mạc tọa đàm.(Ảnh: Ban Tổ chức cung cấp)

Theo Hiệp hội Rau quả Việt Nam, riêng tháng 7, xuất khẩu sầu riêng đạt khoảng 600-700 triệu USD, đưa kim ngạch 7 tháng năm 2026 lên khoảng 1,8 tỷ USD, tăng gần 30% so cùng kỳ năm 2025. Từ nay đến cuối năm, dự kiến khoảng 1,3 triệu tấn sầu riêng bước vào kỳ thu hoạch, mở ra dư địa để xuất khẩu tiếp tục tăng.

Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng nhanh cũng khiến những điểm nghẽn của ngành hàng ngày càng bộc lộ rõ. Diện tích, sản lượng tăng mạnh nhưng vùng nguyên liệu đáp ứng đầy đủ điều kiện xuất khẩu chưa theo kịp. Liên kết giữa người trồng, hợp tác xã, cơ sở đóng gói và doanh nghiệp chưa thật sự bền chặt.

Các vấn đề về mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói, kiểm nghiệm, truy xuất nguồn gốc, chất lượng và an toàn thực phẩm tiếp tục là những thách thức lớn đối với ngành hàng.

Đáng chú ý, xuất khẩu sầu riêng của Việt Nam vẫn phụ thuộc lớn vào thị trường Trung Quốc và chủ yếu dưới dạng quả tươi. Điều này đặt ra yêu cầu phải đa dạng hóa thị trường, thúc đẩy chế biến, phát triển kho lạnh, logistics và nâng cao giá trị gia tăng.

Theo Phó Tổng Biên tập Báo Tiền Phong Nguyễn Ngọc Tiến, bài toán đối với sầu riêng hiện nay không còn đơn thuần là tăng sản lượng hay kim ngạch, mà là làm thế nào để quản trị tốt một ngành hàng đã có quy mô hàng tỷ USD.

Diện tích tăng gần 3 lần trong 5 năm

Tại tọa đàm, ông Nguyễn Quốc Mạnh, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho biết sầu riêng là một trong những ngành hàng phát triển nhanh nhất của lĩnh vực trồng trọt trong những năm qua.

Năm 2015, cả nước có khoảng 31.000ha sầu riêng. Đến năm 2020, diện tích tăng lên hơn 70.000ha. Chỉ trong giai đoạn 2020-2025, diện tích sầu riêng đã tăng gần 3 lần, đạt khoảng 195.000ha vào cuối năm 2025.

Cùng với diện tích, sản lượng tăng nhanh, từ khoảng 600 nghìn tấn năm 2020 lên 1,8 triệu tấn năm 2025 và dự kiến vượt 2 triệu tấn trong năm 2026.

Ông Nguyễn Quốc Mạnh đánh giá, sự phát triển quá nhanh, thậm chí có thể gọi là “quá nóng”, đã bộc lộ nhiều khó khăn trong quản lý, sản xuất và tiêu thụ sầu riêng.

Trước hết là vấn đề kiểm soát chất lượng khi diện tích tăng mạnh. Một số địa phương phát triển sầu riêng tại những vùng chưa phù hợp với điều kiện sinh thái, dẫn đến hiệu quả sản xuất thấp và phát sinh nhiều hệ lụy.

Ông Nguyễn Quốc Mạnh, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) phát biểu tại tọa đàm. (Ảnh: Ban Tổ chức cung cấp)

“Có những vùng không được khuyến cáo trồng sầu riêng nhưng vẫn phát triển diện tích. Và chúng ta đã phải trả giá”, ông Nguyễn Quốc Mạnh nêu.

Việc mở rộng diện tích nhanh cũng đặt ra yêu cầu kiểm soát chất lượng giống, sinh vật gây hại trên quy mô lớn, đồng thời quản lý chặt chẽ việc cấp, quản lý và sử dụng mã số vùng trồng theo yêu cầu của các thị trường nhập khẩu.

Không để “điểm nghẽn” từ khâu quản lý làm mất lợi thế xuất khẩu

Theo ông Nguyễn Quốc Mạnh, trong quá trình triển khai Nghị định số 38/2026/NĐ-CP của Chính phủ về nhập khẩu cây mang theo bầu đất và mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói đã phát sinh một số khó khăn, vướng mắc liên quan cấp và quản lý mã số vùng trồng. Để tháo gỡ, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 36/2026/NQ-CP theo hướng đơn giản hóa thủ tục, tăng phân cấp và hậu kiểm.

Nghị quyết 36 có một số điểm mới quan trọng. Trong đó, không còn quy định giới hạn diện tích tối thiểu khi cấp mã số vùng trồng; cho phép cấp mã số đối với cây trồng xen trên cùng thửa đất; đồng thời thay đổi thẩm quyền quản lý, giao cấp xã thực hiện cấp, giám sát và kiểm tra mã số vùng trồng thay vì cơ quan chuyên môn cấp tỉnh như trước.

Toàn cảnh tọa đàm "Gỡ điểm nghẽn ngành hàng sầu riêng: Kiến tạo xuất khẩu bền vững” ngày 20/8, tại Hà Nội.

Bên cạnh đó, quy trình cấp mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói được đẩy mạnh thực hiện trực tuyến trên Cổng Dịch vụ công quốc gia.

Ông Nguyễn Quốc Mạnh cho rằng, việc đơn giản hóa thủ tục phải đi đôi với tăng cường hậu kiểm, bảo đảm mã số được cấp đúng vùng trồng, đúng sản lượng và truy xuất được trách nhiệm. Đây là điều kiện quan trọng để duy trì uy tín sầu riêng Việt Nam tại các thị trường nhập khẩu.

Trong bối cảnh khu vực Tây Nguyên bước vào chính vụ sầu riêng, việc đẩy nhanh cấp mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói được kỳ vọng tạo thuận lợi cho hoạt động xuất khẩu, nhất là vào các thị trường có yêu cầu cao về truy xuất nguồn gốc.

Theo các ý kiến tại tọa đàm, khi ngành sầu riêng đã đạt quy mô hàng tỷ USD, yêu cầu đặt ra không chỉ là mở rộng sản xuất mà quan trọng hơn là tổ chức lại ngành hàng theo hướng chuyên nghiệp, minh bạch và bền vững.

Trong đó, cần kiểm soát chất lượng ngay từ vùng trồng và vật tư đầu vào; củng cố liên kết giữa nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp và cơ sở đóng gói; quản lý chặt chẽ mã số vùng trồng; tăng cường truy xuất nguồn gốc; đồng thời đầu tư chế biến sâu, kho lạnh và logistics.

Việc mở rộng và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu cũng cần được đẩy mạnh nhằm giảm phụ thuộc vào một thị trường, hạn chế rủi ro khi các nước nhập khẩu thay đổi tiêu chuẩn.

Phát triển ngành hàng sầu riêng bền vững cũng đòi hỏi nguồn vốn phù hợp cho người trồng, hợp tác xã và doanh nghiệp, nhất là đầu tư vào vùng nguyên liệu, cơ sở sơ chế, chế biến và bảo quản sau thu hoạch.

Từ một loại cây trồng có quy mô khiêm tốn, sầu riêng đã trở thành ngành hàng xuất khẩu tỷ USD trong thời gian ngắn. Đây là lợi thế lớn nhưng đồng thời cũng là phép thử đối với năng lực quản trị ngành hàng nông sản của Việt Nam.

Nếu giải quyết được các điểm nghẽn từ sản xuất, chất lượng, mã số vùng trồng đến chế biến, logistics và thị trường, sầu riêng không chỉ tiếp tục giữ vị trí dẫn đầu trong nhóm rau quả xuất khẩu mà còn có thể trở thành hình mẫu về tổ chức một ngành hàng nông sản theo chuỗi giá trị, đáp ứng ngày càng cao các tiêu chuẩn của thị trường quốc tế.

THANH TRÀ