Gỡ 'điểm nghẽn' chính sách: Kiến tạo hệ sinh thái giữ chân nhân tài

Môi trường quốc tế tại Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội. Ảnh: USTH

Thực tế này đòi hỏi đổi mới cách tiếp cận: Phát hiện, bồi dưỡng sớm, xây dựng lộ trình liên thông giữa các cấp học, đồng thời hoàn thiện cơ chế, chính sách.

Nhân tài không chỉ là “học sinh giỏi”

Khái niệm nhân tài tại Trường THPT chuyên Hà Nội - Amsterdam đang dịch chuyển rõ rệt. Cách nhìn thay đổi theo nhịp phát triển của thời đại, từ học sinh thuần túy giỏi môn học sang thế hệ có năng lực đa dạng, được phát hiện và nuôi dưỡng theo nhiều hướng. Hiệu trưởng Trần Thùy Dương cho biết, nếu trước đây học sinh giỏi thường “đóng khung” ở Toán, Văn, thì nay phạm vi đã mở rộng. Một học sinh chuyên Toán không chỉ hướng tới các kỳ thi quốc tế, mà còn có thể tỏa sáng ở robot, kỹ thuật hay STEM.

Tuy nhiên, để nuôi dưỡng những “hạt giống tốt”, theo bà Dương, nhà trường cần đội ngũ giáo viên chất lượng cao, cùng với cơ sở vật chất đồng bộ, đặc biệt là hệ thống phòng thí nghiệm STEM, yếu tố ngày càng then chốt trong bối cảnh khoa học – công nghệ phát triển nhanh.

Ở bậc đại học, trong bối cảnh yêu cầu nguồn nhân lực chất lượng cao ngày càng khắt khe, PGS.TS Nguyễn Phong Điền - Phó Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội, cho rằng bài toán phát triển nhân tài cần tiếp cận đồng bộ qua nhiều trụ cột: Tuyển sinh đầu vào, nội dung và phương pháp đào tạo, đội ngũ giảng viên, cơ sở vật chất, hợp tác doanh nghiệp và gắn với nghiên cứu trong phòng thí nghiệm. “Tuy nhiên, trọng tâm vẫn là tuyển sinh và chương trình đào tạo”, ông nhấn mạnh.

Về tuyển sinh, nhà trường duy trì các kênh ổn định như xét tuyển tài năng, thi đánh giá tư duy. Với chương trình đào tạo, không chỉ dừng ở thiết kế môn học, Đại học Bách khoa Hà Nội hướng tới cấu trúc mở, gắn với thực tiễn và công nghệ mới. Nội dung được cập nhật theo sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) và kinh tế số; đồng thời tăng cường học theo dự án, học trong phòng thí nghiệm và hợp tác doanh nghiệp, giúp sinh viên được trải nghiệm thực tế ngay từ khi còn trên ghế nhà trường.

Một điểm quan trọng khác là gắn đào tạo với nghiên cứu. Theo đó, sinh viên tài năng được tham gia trực tiếp các đề tài trong phòng thí nghiệm, qua đó hình thành năng lực sáng tạo và giải quyết vấn đề thực tiễn. Đại học Bách khoa Hà Nội cũng mở rộng hợp tác quốc tế, không đặt nặng yếu tố quốc tịch trong thu hút giảng viên, nhằm xây dựng môi trường học thuật đa dạng.

Thực tế cho thấy cách tiếp cận này đang phát huy hiệu quả. PGS.TS Nguyễn Phong Điền dẫn chứng, có những cựu sinh viên làm việc tại “Thung lũng Silicon” đã quay trở lại hỗ trợ các chương trình đào tạo trong nước, như tham gia hướng dẫn ứng dụng AI cho hàng chục nghìn giáo viên. Điều đó cho thấy, khi được đào tạo đúng hướng, sinh viên không chỉ vững chuyên môn, mà còn có khả năng lan tỏa tri thức và hội nhập quốc tế.

Hoạt động nghiên cứu khoa học tại Đại học Quốc gia Hà Nội. Ảnh: VNU

Gỡ “điểm nghẽn”

Tuy nhiên, PGS.TS Nguyễn Phong Điền cho rằng “điểm nghẽn” trong phát hiện và “ươm mầm” sinh viên tài năng nằm ở tốc độ phát triển công nghệ, đặc biệt là AI, đang vượt xa nhịp điều chỉnh của hệ thống đào tạo.

Đại học Bách khoa Hà Nội xác định hai khâu then chốt là đảm bảo chất lượng đầu vào và đổi mới nội dung, phương pháp giảng dạy. Nếu đầu vào không đủ tốt, khó triển khai chương trình tài năng có chiều sâu; ngược lại, chương trình không kịp cập nhật, sinh viên giỏi cũng khó phát huy hết năng lực.

Để giải quyết, nhà trường triển khai đồng thời nhiều giải pháp. Về đội ngũ, giai đoạn 2020 - 2025 đã thu hút 13 giảng viên tài năng, chủ yếu là người Việt Nam ở nước ngoài; giai đoạn 2025 - 2030, Đề án “HUST-Talent” tiếp tục mở rộng, không giới hạn quốc tịch, với cơ chế đãi ngộ và lộ trình phát triển rõ ràng.

Về đào tạo, các chương trình tài năng được tổ chức quy mô nhỏ, mỗi lớp khoảng 25 - 30 sinh viên, tuyển chọn qua các kênh như xét tuyển tài năng, thi đánh giá tư duy. Phần lớn sinh viên là học sinh giỏi quốc gia hoặc đến từ các trường chuyên, đảm bảo nền tảng học thuật vững.

Song song, nhà trường đẩy mạnh cá thể hóa lộ trình học tập, gắn đào tạo với nghiên cứu và thực tiễn. Sinh viên tham gia trực tiếp các dự án trong phòng thí nghiệm, hợp tác doanh nghiệp, giải quyết bài toán sản xuất và xã hội. Hệ thống phòng thí nghiệm được đầu tư như điều kiện cốt lõi. Trong kỷ nguyên số, sinh viên tài năng cũng thay đổi cách học, liên tục cập nhật công nghệ mới, tạo áp lực buộc nhà trường phải điều chỉnh chương trình và phương pháp giảng dạy.

Sinh viên tài năng không chỉ tốt nghiệp với bằng đỏ hay điểm số cao, mà phải biết vận dụng kiến thức, kỹ năng vào công việc. GS.TS Chử Đức Trình - Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ (Đại học Quốc gia Hà Nội), nhấn mạnh: Tài năng cần được thể hiện qua giá trị tạo ra trong thực tiễn, đồng thời phải được đặt vào những nhiệm vụ thách thức để dẫn dắt và tiên phong.

Sinh viên Khoa Hóa học, Trường Hóa và Khoa học sự sống (Đại học Bách khoa Hà Nội) trình bày đề tài nghiên cứu trước các chuyên gia. Ảnh: HUST

“Ươm mầm” tài năng

Bên cạnh đó, các trường đại học giữ vai trò then chốt. Cơ sở giáo dục đại học không chỉ đảm bảo chất lượng đào tạo, mà còn phải là trung tâm nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và chuyển giao công nghệ. Đặc biệt, liên kết với doanh nghiệp và quốc tế giúp sinh viên tiếp cận các xu hướng công nghệ mới, chuẩn bị tốt hơn cho thị trường lao động toàn cầu và sẵn sàng đương đầu thách thức.

Để đạt mục tiêu này, các trường cần hiện đại hóa cơ sở vật chất, nâng cấp toàn diện chương trình đào tạo và phát triển đội ngũ giảng viên. Hoạt động đào tạo phải gắn học thuật với thực tiễn, chú trọng kỹ năng ứng dụng, qua đó nâng cao năng lực chuyển giao công nghệ vào sản xuất. Đồng thời, cải cách cơ chế quản trị nhà trường là yếu tố quan trọng để mở rộng tự chủ trong khuôn khổ pháp luật, tạo động lực phát triển.

Ngoài ra, GS.TS Chử Đức Trình nhấn mạnh việc khai thác, sử dụng và thiết kế môi trường làm việc nhằm phát huy tối đa năng lực người lao động là yếu tố quyết định cho sự phát triển đột phá của tổ chức, doanh nghiệp và quốc gia. Doanh nghiệp cần đầu tư xây dựng môi trường, văn hóa làm việc theo hướng kiến tạo, đổi mới sáng tạo, nâng cao khả năng cạnh tranh toàn cầu thông qua giá trị cốt lõi của sản phẩm “Make in Vietnam”.

Theo ông, nguồn nhân lực chất lượng cao là chìa khóa để Việt Nam vượt qua thách thức hội nhập. Nền kinh tế đang chuyển dịch mạnh sang các lĩnh vực công nghệ cao như công nghệ thông tin, điện tử - viễn thông, bán dẫn, tự động hóa, trí tuệ nhân tạo và công nghệ y sinh.

Để đáp ứng yêu cầu này, cần giải quyết bài toán thiếu hụt nhân lực chất lượng cao. Chương trình đào tạo kỹ sư và thạc sĩ tài năng trong các lĩnh vực STEM giai đoạn 2025 - 2035 hướng tới những người có năng lực học thuật vượt trội, khả năng nghiên cứu và tư duy sáng tạo, có tiềm năng trở thành chuyên gia, nhà khoa học và lực lượng dẫn dắt đổi mới công nghệ.

Chặn “chảy máu chất xám”

GS Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ GD&ĐT), cho rằng để phát triển nhanh và bền vững, Việt Nam cần có chính sách đồng bộ trong phát hiện, bồi dưỡng, sử dụng và giữ chân nhân tài. Muốn đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số, nguồn nhân lực chất lượng cao là điều kiện tiên quyết, trong đó đội ngũ nhân tài khoa học giữ vai trò hạt nhân.

Thời gian qua, hệ thống giáo dục đại học đã có chuyển biến về quy mô đào tạo các ngành STEM, đóng góp trực tiếp cho các lĩnh vực công nghệ kỹ thuật then chốt. Năm 2022, toàn hệ thống tuyển sinh hơn 177.000 sinh viên; đến năm 2024, con số này tăng lên gần 200.000. Một số lĩnh vực chiến lược như vi mạch bán dẫn đã hình thành mạng lưới đào tạo rộng khắp, với khoảng 150 cơ sở giáo dục đại học tham gia, 166 cơ sở đào tạo ngành liên quan và hơn 18.400 sinh viên nhập học.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận thẳng thắn rằng chính sách chưa được triển khai đồng bộ. Chương trình tài năng vẫn còn xa lạ; việc phát hiện, bồi dưỡng nhân tài thiếu hệ thống và tính liên tục; liên kết giữa đào tạo – nghiên cứu – sử dụng còn lỏng lẻo. Chính sách đãi ngộ, môi trường làm việc và cơ hội phát triển chưa đủ sức cạnh tranh trong bối cảnh toàn cầu hóa, dẫn tới tình trạng “chảy máu chất xám” và lãng phí nguồn lực.

Theo GS Nguyễn Tiến Thảo, nhân tài không xuất hiện ngẫu nhiên mà cần được phát hiện sớm, bồi dưỡng có hệ thống từ phổ thông đến sau đại học. Cần hình thành các “luồng đào tạo tinh hoa” xuyên suốt với cơ chế tuyển chọn đặc biệt; đổi mới căn bản mô hình đào tạo theo hướng cá thể hóa, gắn với nghiên cứu, phòng thí nghiệm trọng điểm và các nhóm nghiên cứu mạnh.

Sinh viên tài năng phải được đặt trong môi trường sáng tạo thực sự, gắn đào tạo với sử dụng. Đồng thời, cần đột phá chính sách thu hút và trọng dụng nhân tài; phát triển mạnh mô hình hợp tác “ba nhà”: Nhà nước – Nhà trường – Doanh nghiệp; xây dựng cơ chế cạnh tranh về thu nhập, điều kiện làm việc, cơ hội tiếp cận nguồn lực nghiên cứu và môi trường sáng tạo minh bạch.

Việc hình thành chương trình quốc gia về phát triển nhân tài khoa học là cần thiết, trong đó Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, dẫn dắt, đồng thời có chính sách ưu đãi để thu hút chuyên gia quốc tế. Đầu tư cho nhân tài không chỉ là đầu tư cho giáo dục, mà là đầu tư cho tương lai quốc gia.

Ở góc độ thực tiễn, bà Tân Anh, Phụ trách Ban Phát triển nguồn nhân lực, Trung tâm Đổi mới sáng tạo quốc gia (Bộ Tài chính), nhấn mạnh thu hút nhân tài không chỉ dừng ở “trải thảm đỏ” mà phải trao cơ hội dẫn dắt. Việt Nam cần tạo môi trường để người tài phát huy tối đa năng lực, tham gia giải quyết các bài toán lớn của đất nước.

Về chính sách, cần cách tiếp cận linh hoạt hơn để thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt là người Việt Nam ở nước ngoài. Xây dựng hệ sinh thái mở, thúc đẩy kết nối giữa nhân tài trong nước và quốc tế, giữa khu vực công và tư; đồng thời tận dụng nguồn lực trí tuệ của người Việt toàn cầu qua các hình thức linh hoạt như làm việc bán thời gian, hợp tác theo dự án hoặc tư vấn chuyên môn.

Theo GS.TS Nguyễn Tiến Thảo, một hệ thống giáo dục đại học mạnh không chỉ đào tạo người học giỏi, mà còn hình thành những con người có khát vọng, bản lĩnh và năng lực dẫn dắt phát triển. Bộ GD&ĐT cam kết lắng nghe, tiếp thu đầy đủ các ý kiến để hoàn thiện chính sách, tạo chuyển biến thực chất trong thời gian tới.

Hải Minh