Giữa vòng vây trừng phạt, Nga vẫn đang 'hái tiền' từ châu Âu, lý do gì khiến EU chùn bước?

Theo số liệu mới nhất từ Eurostat, trong 5 tháng đầu năm 2026, Nga đã xuất khẩu sang EU lượng hàng hóa trị giá gần 10 tỷ EUR (tương đương 11,4 tỷ USD). Nguồn thu này được cho là tiếp tục chảy vào các tập đoàn và doanh nghiệp của Nga.

Mặc dù kim ngạch thương mại giữa hai bên đã sụt giảm mạnh so với thời điểm trước khi xung đột bùng phát nhưng xứ bạch dương vẫn tiếp tục cung cấp cho khối 27 thành viên các mặt hàng như năng lượng, kim loại và nhiều sản phẩm công nghiệp khác. Điều này chủ yếu nhờ các cơ chế miễn trừ hoặc những lĩnh vực đến nay vẫn chưa chịu các biện pháp trừng phạt nghiêm ngặt nhất.

Năng lượng chiếm tỷ trọng lớn nhất

Trong cơ cấu thương mại giữa Nga và EU, năng lượng vẫn chiếm tỷ trọng lớn nhất. Trong đó, khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) là mặt hàng xuất khẩu chủ lực, tiếp theo là dầu thô và các sản phẩm dầu mỏ.

Tuy nhiên, quy mô giao thương trong lĩnh vực này đang từng bước thu hẹp khi các gói trừng phạt mới của EU lần lượt có hiệu lực.

Khối 27 thành viên đã cấm nhập khẩu phần lớn dầu thô vận chuyển bằng đường biển từ Moscow, đồng thời sẽ áp dụng lệnh cấm hoàn toàn đối với LNG của Nga từ năm 2027.

Hiện kim ngạch nhập khẩu LNG của Nga vào EU vẫn đạt khoảng 3,7 tỷ EUR, chiếm khoảng 55% giá trị thương mại năng lượng còn lại giữa hai bên.

Bên cạnh đó, hai nhà máy lọc dầu cuối cùng thuộc sở hữu của Nga tại châu Âu - đều do Tập đoàn Lukoil sở hữu tại Romania và Bulgaria - cũng đang trong quá trình chuyển đổi chủ sở hữu sau khi doanh nghiệp này bị Mỹ áp đặt các biện pháp trừng phạt vào năm ngoái.

Trong khi lĩnh vực năng lượng đang dần bị siết chặt bởi các lệnh trừng phạt, thì kim loại vẫn là một trong những "khoảng trống" đáng chú ý trong quan hệ thương mại giữa Nga và EU.

Theo số liệu của Eurostat, trong 5 tháng đầu năm 2026, Nga đã xuất khẩu sang EU hơn 700 triệu EUR thép và trên 70 triệu EUR nhôm.

Hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp Nga trong lĩnh vực này vẫn hiện diện tại châu Âu. Đơn cử, hãng sản xuất nhôm Rusal, được thành lập bởi tỷ phú Oleg Deripaska, vẫn vận hành các cơ sở tại Ireland, Thụy Điển và Đức.

Các cơ sở này cung cấp nhiều sản phẩm nhôm phục vụ các ngành công nghiệp châu Âu, từ hợp kim đúc dùng trong sản xuất linh kiện ô tô đến các vật liệu xây dựng như hệ thống mái lợp và thông gió.

Trong khi đó, Tập đoàn thép NLMK, do tỷ phú Vladimir Lisin - người giàu thứ sáu của Nga - kiểm soát, vẫn tiếp tục vận hành các nhà máy tại Bỉ, Italy và Đan Mạch.

Các cơ sở này nhập khẩu thép tấm bán thành phẩm từ xứ bạch dương để gia công thành các sản phẩm hoàn thiện, cung cấp cho nhiều khách hàng tại châu Âu, trong đó có các nhà đóng tàu và doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực hạ tầng năng lượng.

Theo giới phân tích, nhu cầu đối với thép của Nga vẫn ở mức cao do giá thành thấp hơn đáng kể so với nhiều nguồn cung cạnh tranh.

Eurostat cho hay, EU đã nhập khẩu khoảng 1,66 triệu tấn thép tấm từ Nga trong giai đoạn từ tháng 1 đến tháng 5/2026, dù khối lượng nhập khẩu trong tháng 5 đã giảm mạnh. Bỉ - nơi đặt cơ sở lớn nhất của NLMK tại châu Âu - chiếm khoảng một nửa lượng nhập khẩu này, trong khi Đan Mạch và Italy cũng nằm trong nhóm các thị trường tiêu thụ lớn.

Dù có mối liên kết chặt chẽ với chuỗi cung ứng của Nga, cả Rusal và NLMK hiện vẫn chưa bị EU áp đặt các biện pháp trừng phạt.

Trong gói trừng phạt mới nhất, EU cũng tiếp tục cho phép nhập khẩu thép tấm của Nga theo cơ chế miễn trừ, vốn hiện được gia hạn đến năm 2028.

Theo các chuyên gia, áp đặt các biện pháp cứng rắn hơn đối với hai doanh nghiệp nói trên không hề đơn giản. Việc tìm kiếm nhà đầu tư để tiếp quản các tài sản của Rusal và NLMK tại châu Âu được đánh giá là khó khăn.

Trong khi đó, nếu các nhà máy buộc phải đóng cửa, hàng nghìn việc làm có thể bị ảnh hưởng và chuỗi sản xuất của châu Âu cũng đối mặt nguy cơ gián đoạn. Đây được xem là một trong những yếu tố khiến nhiều quốc gia thành viên EU còn dè dặt trong việc mở rộng các lệnh trừng phạt.

Theo công bố của doanh nghiệp, Rusal hiện sử dụng hơn 1.000 lao động tại châu Âu, trong khi bộ phận châu Âu của NLMK có gần 2.000 nhân viên.

Lý do EU chưa thể "mạnh tay"

Trước thực trạng trên, đại diện cấp cao EU về Chính sách đối ngoại và an ninh Kaja Kallas cho biết, khối đang tìm cách thu hẹp những "kẽ hở" còn tồn tại trong cơ chế trừng phạt, trong đó lĩnh vực kim loại là một trong những trọng tâm.

Theo nhiều nguồn tin, EU cũng đang cân nhắc chuyển sang các gói trừng phạt có phạm vi hẹp hơn nhằm giảm bớt sự phản đối từ một số quốc gia thành viên.

Dù vậy, không phải mọi doanh nghiệp Nga tại châu Âu đều có nguy cơ trở thành mục tiêu của EU.

Báo Financial Times cho biết, Brussels hiện chưa muốn đề xuất các biện pháp trừng phạt đối với nhà máy Aughinish Alumina do lo ngại việc gián đoạn nguồn cung nhôm sẽ ảnh hưởng đến chuỗi sản xuất của ngành công nghiệp châu Âu.

Bên cạnh đó, thép vẫn được xem là lĩnh vực khó thay thế ở châu Âu. Bất chấp lời kêu gọi cứng rắn hơn từ các nghị sĩ và tổ chức vận động, EU chưa sẵn sàng áp đặt lệnh cấm hoàn toàn đối với các sản phẩm thép bán thành phẩm của Nga.

Chuyên gia về trừng phạt George Voloshin nhận định, dù EU vẫn theo đuổi mục tiêu từng bước loại bỏ các sản phẩm công nghiệp của Nga, việc cấm ngay lập tức thép tấm bán thành phẩm trong tương lai gần là điều khó xảy ra.

Theo ông Voloshin, các nhà máy của NLMK tại châu Âu hiện phụ thuộc rất lớn vào nguồn thép tấm nhập khẩu từ các nhà máy của tập đoàn tại Nga. Nếu NLMK bị đưa vào danh sách trừng phạt, hoạt động của các cơ sở này gần như sẽ bị tê liệt.

Vị chuyên gia cũng cho rằng, các quốc gia có nhà máy của NLMK, đặc biệt là Bỉ, nhiều lần sử dụng quyền phủ quyết trong các cuộc đàm phán về trừng phạt nhằm bảo vệ việc làm trong nước.

Điều đó cho thấy, chừng nào sự tồn tại của các nhà máy thép này vẫn gắn chặt với chuỗi cung ứng từ Nga, EU vẫn chưa thể "mạnh tay".

(theo The Moscow Times)

Linh Chi