Giữ vững vùng nguyên liệu để ổn định xuất khẩu nông sản

Siết tiêu chuẩn, bảo đảm chất lượng từ gốc

Hiện tại, công tác quản lý chất lượng, an toàn thực phẩm trong lĩnh vực nông nghiệp đã có nhiều chuyển biến. Phó Cục trưởng Cục Chế biến và Phát triển thị trường nông sản (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) Lê Thanh Hòa cho biết, năm 2025, cơ quan quản lý đã chuyển mạnh phương thức kiểm tra từ “theo kế hoạch” sang kiểm tra đột xuất, hậu kiểm, đồng thời triển khai các đoàn kiểm tra liên ngành tại địa phương vào những cao điểm như Tết Nguyên đán, mùa lễ hội và Tháng hành động vì an toàn thực phẩm. Theo đó, 11.911 cơ sở sản xuất, kinh doanh vật tư nông nghiệp và nông lâm thủy sản đã được kiểm tra, thì có 549 cơ sở bị xử phạt vi phạm an toàn thực phẩm với tổng số tiền 15,622 tỷ đồng.

Tuy nhiên, đằng sau những con số kiểm tra, xử phạt là vấn đề căn cốt hơn làm thế nào để bảo đảm chất lượng nông sản ngay từ vùng nguyên liệu. Bởi, nếu vùng nguyên liệu thiếu ổn định, thiếu liên kết và thiếu kiểm soát đồng bộ, thì mọi nỗ lực ở khâu chế biến hay xuất khẩu đều khó đạt hiệu quả bền vững.

Các doanh nghiệp siết chặt nguồn gốc sản phẩm bảo đảm chất lượng xuất khẩu. Ảnh: PV

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Thanh Nam nhấn mạnh, quản lý chất lượng và an toàn thực phẩm phải dựa trên tiêu chuẩn, quy chuẩn và truy xuất nguồn gốc. Dù nhiều doanh nghiệp sở hữu chứng nhận quốc tế như HACCP hay ISO, nhưng vẫn bị cảnh báo vi phạm từ một số thị trường nhập khẩu. Điều đó cho thấy khâu tuân thủ ở cơ sở và giám sát tại địa phương vẫn còn hạn chế.

Hiện, năng lực công nghệ của nhiều nhà máy chế biến trong nước ở mức cao, thậm chí thuộc nhóm dẫn đầu khu vực. Vì vậy, cơ quan quản lý không cần đi sâu vào từng dây chuyền công nghệ cụ thể, mà phải tập trung giám sát việc tuân thủ tiêu chuẩn và quy chuẩn một cách thực chất. Nhưng muốn làm được điều đó, yếu tố tiên quyết vẫn là vùng nguyên liệu ổn định, được kiểm soát ngay từ đầu vào.

Xây dựng vùng nguyên liệu tập trung để ổn định nguồn nông sản chất lượng. Ảnh: PV

Thực tế cho thấy, dù Việt Nam có lợi thế nông nghiệp, nhiều doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu vẫn rơi vào tình trạng thiếu nguyên liệu. Đây được xem là “mâu thuẫn lâu năm” của ngành. Nguyên nhân không nằm ở sản lượng tổng thể, mà ở sự đứt gãy trong liên kết sản xuất. Nhiều hợp đồng giữa doanh nghiệp và nông dân mới dừng ở mua bán ngắn hạn, chưa phải là hợp đồng sản xuất đúng nghĩa.

Cơ chế liên kết theo chuỗi được quy định tại Nghị định số 98/2018/NĐ-CP đã đặt nền móng cho mô hình hợp đồng sản xuất, trong đó doanh nghiệp và người sản xuất thỏa thuận từ khâu hỗ trợ kỹ thuật, cung ứng vật tư, bao tiêu đến chế biến, tiêu thụ. Song, việc triển khai ở nhiều địa phương còn hình thức. Nếu không có liên kết bền chặt, sẽ không thể hình thành vùng nguyên liệu quy mô lớn, đồng nhất về chất lượng, càng khó bảo đảm giá cả ổn định cho cả doanh nghiệp và nông dân.

Một thách thức khác là áp lực đô thị hóa và điều chỉnh quy hoạch. Nếu vùng nguyên liệu không được đưa vào quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội của địa phương, nguy cơ bị thu hẹp là hiện hữu. Khi đó, doanh nghiệp buộc phải thu mua phân tán, chi phí tăng cao, rủi ro về chất lượng và truy xuất nguồn gốc cũng gia tăng, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng cạnh tranh của nông sản xuất khẩu.

Thích ứng rào cản xanh

Từ thực tiễn triển khai, Hà Nội được đánh giá là một trong những địa phương đi đầu trong xây dựng và kiểm soát chuỗi cung ứng nông sản, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội Tạ Văn Tường cho biết, thành phố đã chủ động phối hợp với 26 tỉnh, thành phố hình thành và kiểm soát 1.388 chuỗi liên kết sản xuất, tiêu thụ. Các chuỗi này bảo đảm kiểm soát nông sản xuyên suốt từ vùng nguyên liệu, sơ chế, chế biến đến hệ thống phân phối tại thị trường Thủ đô. Nhờ đó, chất lượng và khả năng truy xuất nguồn gốc được nâng cao, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp xuất khẩu tiếp cận nguồn nguyên liệu ổn định, đáp ứng yêu cầu khắt khe của thị trường quốc tế.

Hiện, có khoảng 250 doanh nghiệp xuất khẩu của Hà Nội tham gia kết nối nguồn cung từ các địa phương, góp phần đưa kim ngạch xuất khẩu nông sản đạt hơn 2 tỷ USD/năm.

Cùng với mở rộng liên kết vùng, Hà Nội đẩy mạnh ứng dụng chuyển đổi số trong quản lý an toàn thực phẩm và tập trung nâng cao tỷ lệ chế biến sâu nhằm gia tăng giá trị sản phẩm. Đến nay, hơn 70% cơ sở sơ chế, chế biến đã sử dụng thiết bị tự động hoặc bán tự động; khoảng 20% doanh nghiệp áp dụng các hệ thống quản lý chất lượng tiên tiến như ISO 22000 và HACCP.

Hà Nội đẩy mạnh liên kết với các tỉnh, thành phố xây dựng và kiểm soát chuỗi cung ứng nông sản. Ảnh: PV

Trong bối cảnh thị trường thế giới thay đổi nhanh chóng, ổn định vùng nguyên liệu thôi chưa đủ. Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Thanh Nam, xu hướng tiêu dùng và chính sách thương mại đang dịch chuyển mạnh sang các tiêu chuẩn “xanh”, giảm phát thải carbon và các rào cản phi truyền thống. Những yếu tố này dự báo sẽ tiếp tục gia tăng trong năm 2026, đặc biệt liên quan đến thuế môi trường và tiêu chuẩn bền vững. Theo đó, vùng nguyên liệu không chỉ cần ổn định về diện tích và sản lượng, mà còn phải đáp ứng yêu cầu sản xuất xanh, tiết kiệm tài nguyên, giảm phát thải.

Việc tổ chức lại sản xuất theo hướng bền vững, áp dụng quy trình canh tác thân thiện môi trường và tăng cường truy xuất nguồn gốc sẽ trở thành điều kiện bắt buộc nếu muốn duy trì thị trường xuất khẩu.

Vùng nguyên liệu không chỉ cần ổn định về diện tích và sản lượng, mà còn phải đáp ứng yêu cầu sản xuất xanh. Ảnh: PV

Bên cạnh đó, các địa phương cần rà soát thực chất số doanh nghiệp tham gia liên kết chuỗi, định kỳ đánh giá hiệu quả và coi đây là nhiệm vụ trọng tâm. Đồng thời, cần chủ động xúc tiến thương mại, tận dụng hệ thống tham tán ở nước ngoài để quảng bá sản phẩm, nhất là trong những tháng đầu năm nhằm giảm áp lực về giá.

Giữ được vùng nguyên liệu chính là giữ “gốc rễ” của chuỗi giá trị nông sản. Trong hành trình nâng cao chất lượng, chinh phục những thị trường khó tính, đây sẽ là yếu tố quyết định để nông sản Việt Nam tăng trưởng về kim ngạch, khẳng định vị thế trên bản đồ thương mại toàn cầu.

Quỳnh Dung