Giữ vững niềm tin, trách nhiệm của báo chí trong kỷ nguyên số

TS. Trần Văn Khải - Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội

Thưa ông, Luật Báo chí sửa đổi (gồm các quy định có hiệu lực từ ngày 01/7/2026) lần đầu tiên quy định tương đối đầy đủ về hoạt động báo chí trên không gian mạng và mô hình báo chí đa phương tiện. Theo ông, những quy định này sẽ mở ra không gian phát triển mới như thế nào cho các cơ quan báo chí?

Điểm mới rất quan trọng của Luật Báo chí năm 2025 là đã nhìn đúng bản chất của môi trường truyền thông hiện đại. Công chúng hôm nay không tiếp nhận thông tin theo ranh giới cứng giữa báo in, phát thanh, truyền hình hay báo điện tử, mà tiếp cận trên một không gian truyền thông liên thông, đa nền tảng, theo thời gian thực. Vì vậy, việc Luật lần đầu tiên quy định tương đối đầy đủ về hoạt động báo chí trên không gian mạng, về kênh nội dung của cơ quan báo chí trên mạng xã hội, nền tảng số báo chí quốc gia và mô hình cơ quan báo chí chủ lực đa phương tiện là một bước tiến lớn về tư duy lập pháp.

Điều này mở ra một không gian phát triển mới theo ba tầng.

Tầng thứ nhất là mở rộng không gian hiện diện. Cơ quan báo chí không chỉ “đợi công chúng đến với mình” qua một địa chỉ cố định, mà có thể chủ động đưa nội dung chính thống đến nơi công chúng đang hiện diện trên báo điện tử, trên nền tảng số, trên mạng xã hội, dưới các định dạng âm thanh, bản tin hình, đồ họa, dữ liệu.

Tầng thứ hai là mở rộng không gian sản phẩm. Một cơ quan báo chí có thể vận hành như một tòa soạn hội tụ, sản xuất nhiều loại hình, nhiều sản phẩm, nhiều chuỗi nội dung chuyên sâu thay vì chỉ gói trong một ấn phẩm hay một kênh đơn lẻ.

Tầng thứ ba là mở rộng không gian giá trị. Khi Luật cho phép tích hợp hoạt động dịch vụ trực tuyến trên báo chí, thì báo chí có thêm điều kiện để hình thành hệ sinh thái phục vụ công chúng, nâng cao trải nghiệm người dùng, phát triển kinh tế báo chí theo hướng hiện đại hơn.

Luật cũng bổ sung nhiều chính sách hỗ trợ về hạ tầng số, dữ liệu số và nguồn nhân lực. Những chính sách này có ý nghĩa như thế nào trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh của báo chí Việt Nam trên môi trường số, thưa ông?

Nếu coi nội dung là “linh hồn” của báo chí, thì trong kỷ nguyên số, hạ tầng số, dữ liệu số và nguồn nhân lực số chính là “xương sống” của năng lực cạnh tranh. Không có ba yếu tố này, một cơ quan báo chí rất khó đi từ mô hình làm báo truyền thống sang mô hình tòa soạn hiện đại, đa nền tảng, cá nhân hóa nội dung và ra quyết định dựa trên dữ liệu. Chính vì vậy, Luật Báo chí năm 2025 đã đưa các cấu phần đó vào chính sách phát triển báo chí ngay trong luật, chứ không chỉ dừng ở chủ trương hay chương trình của ngành.

Hạ tầng số giúp báo chí nâng năng lực tự chủ công nghệ. Khi báo chí có nền tảng số, có hạ tầng dữ liệu, có công cụ đo kiểm và giám sát phù hợp, thì khả năng tổ chức sản xuất, phân phối, phân tích, bảo vệ nội dung sẽ tốt hơn rất nhiều. Dữ liệu số giúp báo chí hiểu công chúng theo chiều sâu, biết bạn đọc cần gì, đọc ở đâu, gắn bó vì điều gì; từ đó chuyển từ tư duy “đăng nhiều” sang tư duy “đúng người, đúng nhu cầu, đúng thời điểm”. Trong khi đó, nguồn nhân lực số giúp tòa soạn không bị động trước trí tuệ nhân tạo, trước báo chí dữ liệu, sản xuất video ngắn, bản tin âm thanh, đồ họa tương tác hay các định dạng nội dung mới.

Ở góc độ cạnh tranh, đây là bước hỗ trợ rất có ý nghĩa. Cơ quan báo chí Việt Nam đang cạnh tranh không chỉ với nhau, mà còn cạnh tranh với nền tảng xuyên biên giới, với công cụ trí tuệ nhân tạo tổng hợp, với hệ sinh thái kinh tế sáng tạo nội dung (Creator Economy) và với các mô hình truyền thông phi báo chí.

Trong bối cảnh đó, nếu không có chính sách công hợp lý thì báo chí chính thống sẽ ở thế yếu về công nghệ, dữ liệu và nguồn lực. Luật mới đã góp phần “lấp khoảng trống” đó; đồng thời giữ vững nguyên tắc: Hỗ trợ để báo chí mạnh hơn về năng lực cạnh tranh, nhưng mục tiêu cuối cùng vẫn là phục vụ tốt hơn nhiệm vụ chính trị, truyền thông chính sách, bảo vệ lợi ích quốc gia, dân tộc và phục vụ Nhân dân.

Bên cạnh những cơ hội mà Luật mở ra, theo ông, đâu là thách thức lớn nhất mà các cơ quan báo chí sẽ phải đối mặt trong quá trình chuyển đổi số và phát triển trên không gian mạng?

Theo tôi, thách thức lớn nhất là làm sao các cơ quan báo chí giành lại quyền chủ động phát triển của mình trong một môi trường mà sự chú ý của công chúng, dữ liệu người dùng và dòng tiền quảng cáo ngày càng bị các nền tảng số lớn chi phối.

Thực tiễn đang cho thấy một nghịch lý: Nhiều cơ quan báo chí có thể có lượt truy cập cao nhưng không có cộng đồng độc giả trung thành; có hiện diện lớn trên nền tảng nhưng không nắm được dữ liệu người dùng; có ứng dụng trí tuệ nhân tạo nhưng chưa có chiến lược sử dụng gắn với mô hình kinh doanh, bản quyền, đạo đức nghề nghiệp và quản trị rủi ro. Khi đó, báo chí có thể tăng độ phủ, nhưng chưa chắc tăng sức mạnh thực chất.

Nếu mọi thành công đều được đo bằng số lượt xem trang (pageview), thì rất dễ nảy sinh xu hướng chạy theo nội dung dễ xem, dễ lan truyền, trong khi những tuyến bài điều tra, phân tích, phản biện chính sách, những nội dung có giá trị xã hội cao nhưng khó thu hút người xem lại bị lép vế. Đây là nguy cơ rất thật đối với bản sắc của báo chí cách mạng.

Trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, bài toán lớn nhất của báo chí là giữ được niềm tin. Công chúng có thể nhận tin ở rất nhiều nơi, nhưng khi cần kiểm chứng, họ vẫn tìm đến thương hiệu báo chí có uy tín. Vì vậy, cơ quan báo chí nào giải được đồng thời bốn bài toán: Nội dung khác biệt, dữ liệu độc giả, nguồn thu bền vững và chuẩn mực nghề nghiệp, thì cơ quan đó sẽ đứng vững. Đây là phép thử bản lĩnh đối với từng cơ quan báo chí trong giai đoạn tới.

Mở rộng không gian phát triển trong kỷ nguyên số là yêu cầu tất yếu, vậy theo ông, cần làm gì để vừa khuyến khích đổi mới sáng tạo, vừa bảo đảm báo chí thực hiện tốt sứ mệnh chính trị, trách nhiệm xã hội và giữ vững tôn chỉ, mục đích của báo chí cách mạng?

Muốn vừa khuyến khích đổi mới sáng tạo, vừa giữ vững sứ mệnh chính trị và trách nhiệm xã hội của báo chí, thì điều quan trọng nhất là phải đổi mới đúng hướng. Đổi mới không phải là chạy theo cái mới bằng mọi giá; đổi mới phải đặt dưới sự dẫn dắt của tôn chỉ, mục đích, của lợi ích quốc gia, dân tộc và của chuẩn mực báo chí cách mạng. Nói cách khác, công nghệ là công cụ, còn giá trị cốt lõi của báo chí vẫn là tính đúng đắn về chính trị, tính chân thực của thông tin, tính nhân văn của cách tiếp cận và tính phụng sự xã hội.

Tôi cho rằng cần tập trung vào bốn việc. Thứ nhất, khẩn trương hoàn thiện đầy đủ các văn bản hướng dẫn thi hành Luật Báo chí để Luật đi vào cuộc sống đúng tinh thần “mở không gian phát triển nhưng không buông lỏng quản lý”. Thứ hai, cần đầu tư hạ tầng số, dữ liệu số và các nền tảng dùng chung một cách thiết thực, tránh tình trạng mỗi nơi làm một kiểu, đầu tư manh mún, lãng phí. Thứ ba, đổi mới hệ thống đánh giá hiệu quả hoạt động báo chí, không thể chỉ đo bằng lượt truy cập hay tương tác, mà phải tính cả mức độ tin cậy, sức lan tỏa tích cực, giá trị chính sách và mức độ gắn bó của công chúng. Thứ tư, cần sớm xây dựng bộ nguyên tắc rõ ràng về việc sử dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu, bản quyền, liên kết sản xuất nội dung và minh bạch nguồn gốc thông tin trong môi trường số.

Tôi cũng muốn nhấn mạnh vai trò của người đứng đầu cơ quan báo chí và cơ quan chủ quản. Luật có thể mở hành lang, Nhà nước có thể hỗ trợ, nhưng việc một tòa soạn đổi mới theo hướng nào, giữ thương hiệu ra sao, có để thương mại hóa lấn át sứ mệnh hay không, đó là câu chuyện của bản lĩnh lãnh đạo, của văn hóa tòa soạn và của kỷ luật nghề nghiệp.

Tôi tin rằng nếu chúng ta kiên định nguyên tắc ấy, thì báo chí Việt Nam không chỉ thích ứng với môi trường số, mà còn có thể vươn lên mạnh hơn, hiện đại hơn, hấp dẫn hơn và vẫn giữ trọn cốt cách của nền báo chí cách mạng Việt Nam.

Xin trân trọng cảm ơn ông!./.

N. HỒNG (thực hiện)