Giữ phên giậu Tổ quốc - 'Cuộc chiến' trong kỷ nguyên số - Bài 2

Đường lên với bà con người Mông, xóm biên giới Lũng Mần (cũ), xã Cốc Pàng thuộc diện khó khăn nhất tỉnh đã khác xưa, nhưng còn nhiều gian nan phải đối mặt: hơn 60% người dân mù chữ, tái mù chữ nhưng hằng ngày vẫn dùng điện thoại thông minh liên lạc, lướt Facebook, TikTok và giao dịch khác. Khi khoảng cách tri thức, văn hóa chưa được lấp đầy, những thông tin thật - giả đan xen, chiêu trò lừa đảo, bịa đặt luận điệu xuyên tạc trên không gian mạng đang trở thành thách thức mới. Cuộc chiến giữ niềm tin trên không gian mạng đang diễn ra từng ngày, không tiếng súng nhưng đầy cam go.

Mù chữ không có nghĩa là không chạm đến điện thoại

Theo chân các anh bộ đội biên phòng, chúng tôi đến nhà Trưởng xóm Lũng Mần Vừ Mí Già. Trong căn nhà gỗ lợp phibrô xi măng nằm giữa xóm, anh Già cẩn thận cầm chiếc điện thoại thông minh và khoe: giờ đây có thể gọi video cho người thân đi làm xa, gửi tin nhắn thoại bằng tiếng Mông để thông báo họp xóm, vận động bà con tuần tra đường biên, mốc giới, nhờ bộ đội làm thủ tục hành chính với UBND xã… rất tiện lợi, không như ngày trước phải đi bộ đến từng nhà, mất cả ngày chưa thông báo hết.

Chiếc điện thoại nhỏ bé ấy đang thay đổi cách người dân vùng cao kết nối với thế giới. Nhưng phía sau sự tiện lợi ấy là những vấn đề thách thức mới đặt ra. Trưởng xóm Lũng Mần Vừ Mí Già cho biết: Xóm Lũng Mần có 94 hộ, 524 nhân khẩu, 100% hộ nghèo, trong đó có hơn nửa dân bản mù chữ, tái mù chữ, không sử dụng thành thạo tiếng phổ thông. Tôi cũng chỉ học hết lớp 3 rồi nghỉ học nên viết chữ không thành thạo. Sống trên núi đá khô khát, cây ngô gieo vào từng hốc đá chờ mưa. Cái ăn còn chưa đủ, bà con cho rằng “đi học cái chữ có ăn được đâu” nên việc học trở thành ưu tiên sau cùng. Nhiều bé gái mới 10 - 15 tuổi đã nghỉ học để giúp bố mẹ làm nương, chăn bò… lấy chồng sớm rồi tiếp tục vòng luẩn quẩn của đói nghèo và thiếu tri thức.

Chúng tôi đến căn nhà nhỏ của chị Thào Thị Sào cheo leo bên sườn núi. Chị Sào là Chi hội trưởng Hội Phụ nữ xóm vừa trông con vừa mở TikTok cho các con xem rồi tranh thủ băm cỏ voi chăn bò, chăn lợn, nấu cơm... Chị Sao cho biết: Tôi cố gắng học đến lớp 8 rồi nghỉ học để giúp bố mẹ đi làm nương, 17 tuổi lấy chồng, đến nay 25 tuổi đã sinh 5 đứa con. Tôi chỉ mong các con được học hành có cái chữ thì mới biết làm ăn, mới biết điều gì đúng, sai.

Từ hoàn cảnh nhà chị Sào dễ thấy một nghịch lý diễn ra ở nhiều nhà khác trong bản và các vùng biên khác. Người dân có thể không đọc được văn bản pháp luật nhưng lại xem hàng chục video trên mạng xã hội mỗi ngày. Người dân có thể không viết nổi một lá đơn, không hiểu pháp luật, bài báo chính thống nhưng vẫn tham gia nhiều hội nhóm Facebook, TikTok, lại dễ dàng tiếp nhận những thông tin trên mạng xã hội chưa được kiểm chứng… Khoảng trống ấy chính là điều đáng lo ngại nhất. Khi internet, điện thoại thông minh, lướt mạng xã hội đến trước con chữ, nhanh hơn giáo dục và tri thức, bà con rất dễ trở thành mục tiêu của các đối tượng lừa đảo công nghệ cao hoặc những luồng thông tin xấu độc.

“3 bám, 4 cùng” gỡ trăm khó

Quá 12 giờ, nhưng mây từ đỉnh núi vẫn tràn xuống phủ kín những mái nhà gỗ của xóm Lũng Mần, cũng là lúc bà con đi làm nương về nhà. Chúng tôi theo chân Trung úy Lý Văn Linh, Đội trưởng Đội Phòng, chống ma túy và tội phạm và cán bộ Đội vận động quần chúng, Đồn Biên phòng Cốc Pàng đến một số hộ khác. Anh Linh là dân tộc Mông sinh ra và lớn lên ở Thượng Thôn, xã Lũng Nặm, nên anh đồng cảm, gắn bó với bà con Lũng Mần. Anh cùng ăn bữa cơm ngô, đi phát nương, vận động trẻ đến trường. Bà con gọi anh và cán bộ, chiến sĩ đơn vị là bộ đội “3 bám, 4 cùng”: bám dân, bám địa bàn, bám nhiệm vụ; cùng ăn, cùng ở, cùng làm, cùng nói tiếng dân tộc Mông. Muốn bà con nghe mình thì trước hết phải hiểu bà con đang nghĩ gì - anh Linh nói.

Điều khiến anh Linh trăn trở nhất là đến nay, đời sống bà con Lũng Mần vẫn nghèo, mù chữ là khoảng cách lớn về dân trí. Anh Linh kể: Trước đây, có anh T.M. N. tuy học đến lớp 3 nhưng vẫn xung phong đi nghĩa vụ quân sự. Trở về xóm, T.M.N. làm công an viên, là quần chúng ưu tú được bồi dưỡng kết nạp Đảng. Nhưng do T.M.N. nhận thức pháp luật hạn chế, anh đã vi phạm pháp luật và phải chấp hành án tù.

Cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Cốc Pàng tuyên truyền, hướng dẫn bà con nhận diện thông tin giả, lừa đảo, xấu độc.

Bên cạnh đó là câu chuyện của V.M.N., từng vượt biên sang Trung Quốc lao động trái phép vì cuộc sống khó khăn. Sau nhiều lần được cán bộ tuyên truyền, giải thích về những rủi ro và hệ lụy pháp lý, anh từ bỏ ý định vượt biên, xuống Bắc Giang làm công nhân. Nhiều trường hợp khác, trước đây thường xuyên qua lại biên giới thăm thân trái phép nay cũng đã hiểu pháp luật và không còn tái phạm. Hiện nay, nhiều hộ ở Lũng Mần vẫn có quan hệ dòng họ với các địa phương thuộc hương Bách Tỉnh, Nà Po (Trung Quốc). Đó là mối quan hệ truyền thống lâu đời. Nhưng nếu thiếu hiểu biết pháp luật, người dân rất dễ bị các đối tượng xấu lợi dụng, lôi kéo hoặc kích động.

Bí thư Chi bộ xóm Lũng Mần Hà Văn Thập cho biết: Bí thư xóm trước đây cũng vì vướng vào vi phạm pháp luật đi tù chưa về. Vì vậy, Đảng ủy xã Cốc Pàng điều động tôi đang làm chuyên viên Ủy ban Kiểm tra Đảng ủy xã làm Bí thư Chi bộ xóm. Chi bộ có 3 đảng viên, trong đó 2 đảng viên trình độ văn hóa lớp 3. Nguồn phát triển đảng viên mới không có, bởi nhiều thanh niên xóm học hết lớp 3 - 5, rồi tái mù chữ, một số ít học lên lớp 7 - 9 thì đi làm ăn xa. Thiếu đảng viên trẻ đồng nghĩa với thiếu những hạt nhân dẫn dắt cộng đồng trong tương lai. Vì vậy, tôi đề xuất với Đảng ủy xã đề nghị Đồn Biên phòng Cốc Pàng tăng cường đảng viên về xóm Lũng Mần sinh hoạt chi bộ, rồi giúp tìm nguồn, bồi dưỡng để kết nạp Đảng..., tất cả vẫn nằm trong hy vọng.

Không chỉ tuyên truyền trong nhà trưởng xóm, các anh còn nói với bà con khi lên nương ngô, trong buổi tuần tra đường biên cột mốc hay đến nhà hỏi thăm bà con về cách nhận diện cuộc gọi lừa đảo, không cung cấp mã OTP, không bấm vào đường link lạ, không chia sẻ thông tin chưa được kiểm chứng trên mạng xã hội. Nhiều người lần đầu được chỉ việc cách sử dụng điện thoại thông minh an toàn, quét mã QR tố giác tội phạm, tiếp cận dịch vụ công trực tuyến và bảo vệ dữ liệu cá nhân…

Trên đỉnh núi đá Lũng Mần, đến nay chưa có ai bị lừa đảo, lôi kéo qua mạng… Bởi hằng ngày, cán bộ, chiến sĩ bộ đội biên phòng không chỉ cùng bà con tuần tra đường biên, cột mốc mà còn kiên trì gỡ từng nút thắt về nhận thức, dân trí, kỹ năng số cho dân bản. Bởi muốn người Mông đứng vững trước cơn bão thông tin thì trước hết phải giúp họ có đủ tri thức để tự bảo vệ mình.

Gieo con chữ, tạo sinh kế mới để giữ vững niềm tin

Rời nhà Trưởng xóm Vừ Mí Già, Trung úy Lý Văn Linh cùng cán bộ, chiến sĩ tiếp tục đến nhà văn hóa tuyên truyền cho bà con. Anh Linh nói bằng tiếng dân tộc Mông: Bà con có trẻ em dù là con trai hay gái đều phải cho đi học. Tới đây, đồn biên phòng và UBND xã sẽ mở lớp xóa mù chữ tại bản, bà con cố gắng đi học nhé! Có chữ mới biết làm ăn, biết kỹ năng số, pháp luật, không bị người xấu lừa và mới thoát nghèo được.

Rồi anh Linh kể cho bà con nghe bài học đắt giá về một số người Mông tại vùng Lục Khu, huyện Hà Quảng (cũ) những năm 1990 - 2022 do không biết chữ, thiếu hiểu biết, còn nhiều tập tục lạc hậu nên đã tin, nghe theo tổ chức bất hợp pháp Dương Văn Mình với những lời hứa hẹn đi theo họ để có cuộc sống sung sướng. Nhưng rồi, đi theo kẻ xấu chỉ thấy nghèo đói hơn. Khi thiếu đói, đau ốm, mất mùa, chính cán bộ, xã, huyện, tổ chức đoàn thể, bộ đội biên phòng lại là những người đến hỗ trợ gạo, làm nhà, chữa bệnh, hỗ trợ sinh kế để bà con ổn định đời sống.

Để bà con tiếp cận với tri thức, giúp họ có sinh kế ổn định, từ nguồn lực các chương trình mục tiêu quốc gia, Đồn Biên phòng Cốc Pàng tham mưu cho UBND xã Cốc Pàng sử dụng các nguồn hỗ trợ xóa nhà tạm, nhà dột nát, phát triển chăn nuôi, làm bể chứa nước mưa, trồng cây dược liệu… tạo điều kiện để lao động trẻ có việc làm thay vì vượt biên lao động trái phép…

Giải bài toán tạo nguồn kết nạp đảng viên ở Lũng Mần, Trung úy Lý Văn Linh tham mưu Đồn cử đảng viên xuống sinh hoạt chi bộ xóm để tiếp tục bồi dưỡng, rèn luyện kết nạp Đảng. Nếu thiếu những hạt nhân có tri thức, có uy tín để dẫn dắt cộng đồng thì dân bản sẽ khó bắt kịp nhịp phát triển và dễ bị tác động bởi thông tin xấu, độc. Những việc làm rất nhỏ ấy đang góp phần tạo nên “lá chắn mềm” nơi biên cương trong thời đại số. Muốn bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng phải củng cố niềm tin của nhân dân; muốn giữ vững biên cương số phải xây dựng được những “cột mốc sống” trong lòng dân.

Bài cuối: Dựng “Cột mốc lòng dân” trên không gian số

Nhóm Phóng viên