Giữ phần 'người' trong âm nhạc thời AI

Và làm thế nào để giữ lại dấu ấn, cảm xúc cùng phần rất “người” trong âm nhạc giữa kỷ nguyên số?

Sự phát triển của công nghệ mở ra nhiều phương thức sáng tạo và thưởng thức nghệ thuật, đồng thời đặt ra những câu hỏi về vai trò của con người trong quá trình sáng tạo (ảnh minh họa). Ảnh: Mạnh Nguyễn

Ai cũng có thể trở thành nhạc sĩ

Chỉ với vài dòng lệnh, một bài hát có thể được tạo ra trong vài giây. Một đoạn nhật ký, một dòng trạng thái trên mạng xã hội hay vài câu mô tả ngắn cũng có thể được công cụ trí tuệ nhân tạo chuyển thành ca khúc với đầy đủ giai điệu, hòa âm, phối khí và giọng hát. Điều từng được xem là công việc đòi hỏi kiến thức chuyên môn cùng quá trình lao động nghệ thuật kéo dài đang thay đổi với tốc độ chóng mặt.

Sự xuất hiện của AI không đơn thuần mang đến thêm một công cụ hỗ trợ cho người làm nghề. Trong nhiều trường hợp, công nghệ đã bắt đầu tham gia trực tiếp vào quá trình tạo ra tác phẩm. Câu hỏi được đặt ra, vì thế, không còn là AI có thể làm được gì, mà là vai trò của con người sẽ ở đâu trong một thế giới mà việc tạo ra âm nhạc ngày càng trở nên dễ dàng?

Tại tọa đàm “Giữ gìn tính trung thực trong biểu diễn nghệ thuật; ý thức trách nhiệm của người sáng tác trong kỷ nguyên số” do Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam chủ trì, phối hợp với Hội Nhạc sĩ Việt Nam và Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam tổ chức, thực hiện theo kết luận của Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương tại Hội nghị giao ban công tác văn hóa, văn nghệ quý I.2026, nhiều chuyên gia, nghệ sĩ và nhà quản lý đã cùng nhìn nhận những thay đổi sâu sắc mà AI đang tạo ra đối với đời sống âm nhạc.

Theo nhà nghiên cứu, phê bình âm nhạc Nguyễn Quang Long, AI đã vượt qua vai trò hỗ trợ kỹ thuật để tham gia trực tiếp vào quá trình sáng tác. Chỉ trong thời gian ngắn, công nghệ có thể tạo ra giai điệu, hòa âm, phối khí, thậm chí mô phỏng giọng hát của những nghệ sĩ nổi tiếng với độ chính xác ngày càng cao. Đáng chú ý hơn, các hệ thống AI hiện nay có khả năng biến những văn bản vốn không liên quan đến âm nhạc thành một bài hát hoàn chỉnh chỉ sau vài thao tác.

Sự thuận tiện ấy mở ra cơ hội để nhiều người tiếp cận và tham gia vào đời sống âm nhạc. Nhưng cùng với cơ hội là những băn khoăn ngày càng rõ nét. Khi việc tạo ra một ca khúc đã dễ dàng hơn bao giờ hết, không gian số cũng xuất hiện ngày càng nhiều sản phẩm được tạo bằng AI nhưng thiếu dấu ấn cá nhân và chiều sâu nghệ thuật. Trong môi trường mà tốc độ sản xuất nội dung được đề cao, những ca khúc ngắn, dễ lan truyền nhiều khi có lợi thế hơn các tác phẩm được đầu tư về tư tưởng, cảm xúc và giá trị thẩm mỹ.

Ca sĩ, nhạc sĩ Giáng Son cho biết, AI đã hiện diện khá phổ biến trong hoạt động sáng tác. Chị kể từng rất bất ngờ khi tham gia chấm một cuộc thi và nhận được tới 24 ca khúc được tạo ra bằng các công cụ AI. Theo chị, công nghệ có thể là nguồn tham khảo hữu ích, hỗ trợ nghệ sĩ tìm kiếm ý tưởng hoặc phát triển chất liệu sáng tác. Tuy nhiên, việc sử dụng nguyên vẹn sản phẩm do AI tạo ra như thành quả sáng tạo của cá nhân lại là câu chuyện khác. “AI có thể gợi ý cho mình lời ca, giai điệu. Nhưng bê nguyên sản phẩm đó để đi thi hoặc đưa ra đời sống thì khó có thể chấp nhận được”, chị chia sẻ.

Nhạc sĩ Cát Vận cũng cho rằng, AI sở hữu những ưu thế mà con người khó cạnh tranh về tốc độ xử lý dữ liệu hay khả năng đưa ra nhiều phương án hòa âm, phối khí trong thời gian ngắn. Tuy nhiên, theo ông, điều đáng quan tâm hiện nay không phải công nghệ làm được đến đâu, mà là con người sử dụng công nghệ như thế nào. AI có thể trở thành một trợ thủ hữu ích trong quá trình sáng tạo, nhưng ranh giới giữa hỗ trợ và thay thế đang là vấn đề mà giới âm nhạc phải đối diện.

Sự phát triển của các nền tảng số và thuật toán phân phối nội dung càng khiến câu chuyện trở nên phức tạp hơn. Trong cuộc cạnh tranh giành sự chú ý của công chúng, tốc độ nhiều khi được đặt lên trước chiều sâu, còn khả năng lan truyền đôi lúc trở thành lợi thế lớn hơn giá trị nghệ thuật. Khi ấy, điều khiến người làm nghề trăn trở không chỉ là sự xuất hiện của AI, mà còn là nguy cơ dấu ấn sáng tạo của con người bị hòa lẫn giữa vô vàn sản phẩm được tạo ra mỗi ngày. Và có lẽ, đây mới là câu hỏi lớn nhất mà âm nhạc thời AI đang đặt ra: Khi việc tạo ra một bài hát ngày càng dễ dàng, điều gì sẽ làm nên giá trị riêng của nghệ sĩ?

Điều còn lại thuộc về người sáng tạo nghệ thuật

Mỗi cuộc cách mạng công nghệ đều làm thay đổi cách con người sáng tác, biểu diễn và thưởng thức nghệ thuật. Sự xuất hiện của AI có thể được xem là một trong những bước ngoặt lớn nhất của đời sống âm nhạc kể từ khi công nghệ ghi âm ra đời. Tuy nhiên, cùng với những cơ hội mới, không ít nghệ sĩ cũng bày tỏ lo ngại về nguy cơ lệ thuộc vào công nghệ.

NSND Vương Duy Biên, Chủ tịch Hiệp hội Công nghiệp Văn hóa Việt Nam, thẳng thắn nhận định: “AI vốn chỉ là công cụ hỗ trợ, là người giúp việc. Nhưng có lúc nó trở thành lao động chính, còn nghệ sĩ lại thành người giúp việc cho nó”. Theo ông, đây là cảnh báo đáng suy ngẫm về nguy cơ năng lực sáng tạo của con người bị bào mòn nếu quá phụ thuộc vào công nghệ.

Ở góc độ khác, nhạc sĩ Đức Trịnh cho rằng, người làm nghề không thể đứng ngoài dòng chảy của thời đại số. Việc tìm hiểu và ứng dụng AI là yêu cầu tất yếu trong bối cảnh hiện nay. Tuy nhiên, điều quyết định giá trị của một tác phẩm vẫn là dấu ấn cá nhân và cảm xúc riêng của người nghệ sĩ. “AI có thể hỗ trợ rất tốt, nhưng tác phẩm đưa ra công chúng phải là sáng tạo, là cảm xúc riêng của mình để hòa vào trái tim mọi người”, ông nhấn mạnh.

Đằng sau những tranh luận về công nghệ, điều được nhiều nghệ sĩ quan tâm nhất vẫn là vị trí của con người trong lao động nghệ thuật. Một bản nhạc có thể được AI xây dựng hoàn chỉnh về cấu trúc, hòa âm hay nhịp điệu. Nhưng nghệ thuật chưa bao giờ chỉ là sự sắp xếp của những yếu tố kỹ thuật. Điều làm nên sức sống của một tác phẩm còn là những trải nghiệm, ký ức, niềm vui, khát vọng và thế giới tinh thần mà người nghệ sĩ gửi gắm trong đó.

Theo ông Nguyễn Quang Long, sự phát triển mạnh mẽ của các công cụ AI có thể tạo ra vô số “nhạc sĩ” chỉ sau một đêm, nhưng đồng thời cũng khiến công chúng trân trọng hơn những tác phẩm mang cá tính sáng tạo và cảm xúc chân thực. Dù AI có thể tổng hợp hàng triệu bản nhạc để tạo nên một giai điệu mới, điều khán giả tìm kiếm trong nghệ thuật không chỉ là âm thanh, họ tìm kiếm sự đồng cảm, những trải nghiệm chung và cảm giác được kết nối với một tâm hồn khác phía sau tác phẩm.

Bên cạnh những tác động đối với hoạt động sáng tạo, AI cũng đặt ra thách thức ngày càng lớn về quyền sở hữu trí tuệ. Khi các hệ thống trí tuệ nhân tạo khai thác khối lượng dữ liệu khổng lồ để học tập, mô phỏng giọng hát hoặc tái tạo phong cách nghệ thuật, nhiều câu hỏi pháp lý trở nên cấp thiết: Ai là tác giả thực sự của một tác phẩm do AI hỗ trợ tạo ra? Ai chịu trách nhiệm khi xảy ra hành vi xâm phạm quyền lợi nghệ sĩ? Đâu là ranh giới giữa học hỏi, tham khảo và sao chép? Đây là những vấn đề mà ngành âm nhạc Việt Nam cũng như nhiều quốc gia trên thế giới đang tìm cách giải quyết.

Trong tương lai không xa, AI có thể giúp con người tạo ra nhiều sản phẩm âm nhạc hơn bao giờ hết. Nhưng lịch sử nghệ thuật chưa từng được viết nên bởi sự dư thừa của tác phẩm, mà bởi những tiếng nói riêng được lưu giữ trong tâm trí nhiều thế hệ. Công nghệ có thể rút ngắn khoảng cách từ ý tưởng đến sản phẩm, song không thể thay con người sống một cuộc đời để có điều gì đó đáng kể gửi gắm vào nghệ thuật.

AI đang mở rộng đáng kể biên giới sáng tạo của âm nhạc. Nhưng càng trong thời đại mọi thứ có thể được tạo ra chỉ bằng vài dòng lệnh, giá trị của cảm xúc chân thực, của trải nghiệm sống và dấu ấn cá nhân càng trở nên rõ nét. Đó cũng là điều phân biệt một sản phẩm được tạo ra bởi thuật toán với một tác phẩm có thể ở lại lâu dài trong ký ức công chúng.

TRUNG NGHĨA