Giữ 'mạch nguồn' văn hóa truyền thống

Bà Vi Thị Giáo ở thôn Mó 1, xã Xuân Du miệt mài bên khung cửi góp phần giữ nghề truyền thống.

Ở làng Quỳ Chữ, xã Hoằng Giang, nhắc đến chuyện làng và những phong tục, tập quán, nghi lễ, nhiều người tìm đến ông Lê Đình Biên - một người cao tuổi được bà con tin cậy bởi sự am hiểu và tâm huyết với văn hóa truyền thống. Ở tuổi ngoại bảy mươi, ông Biên vẫn minh mẫn, nắm cặn kẽ từng lệ làng, từng quy ước cộng đồng, từng nghi thức văn hóa, lễ hội đã hình thành qua nhiều thế hệ.

Ông Biên cho biết: “Làng Quỳ Chữ là mảnh đất giàu truyền thống văn hóa, lịch sử. Đến nay, nhiều giá trị văn hóa của làng vẫn được gìn giữ và phát huy như lễ hội làng với các nghi thức truyền thống; các trò chơi, trò diễn như múa tú huần, đua thuyền, gánh nước nấu cơm, kéo vó, câu cá... Cùng với đó là các giá trị cha ông truyền lại vẫn được lưu giữ và được cụ thể hóa trong hương ước của làng như lối sống đoàn kết, luôn hướng đến những điều may mắn, tích cực”.

Sinh ra và lớn lên ở Quỳ Chữ, ông Biên chứng kiến trọn vẹn những đổi thay của làng quê, từ thời còn thuần nông đến giai đoạn đô thị hóa, phát triển kinh tế - xã hội mạnh mẽ như hiện nay. Chính trong quá trình ấy, ông càng nhận rõ một điều nếu không có người giữ, người nhắc, thì những nếp xưa rất dễ bị cuốn trôi theo nhịp sống mới. Vì vậy, nhiều năm qua ông cùng những người cao tuổi trong làng luôn tích cực gìn giữ các giá trị văn hóa của địa phương như di tích, không gian văn hóa làng...

Ông còn là người trực tiếp nhắc nhở, vận động bà con thực hành nếp sống văn hóa trong cưới hỏi, tang lễ, lễ hội. Ông quan niệm, văn hóa là thứ hiện diện trong đời sống hằng ngày, chứ không phải chỉ tồn tại trong các văn bản hay dịp lễ trọng. Bởi vậy, từ những việc tưởng chừng nhỏ như cách chào hỏi, ứng xử trong cộng đồng, đến việc tổ chức các sinh hoạt chung của làng, ông đều coi đó là nền tảng để giữ gìn “hồn cốt” Quỳ Chữ.

Giữa bối cảnh nhiều giá trị truyền thống đang bị thương mại hóa hoặc giản lược, sự kiên trì của những người cao tuổi như ông Biên đã góp phần giúp làng Quỳ Chữ giữ được sự nền nếp, hài hòa giữa những giá trị văn hóa truyền thống và hiện đại. Nhờ đó, làng Quỳ Chữ luôn nổi bật trong kho tàng văn hóa xứ Thanh.

Ở thôn Mó 1, xã Xuân Du, vợ chồng bà Vi Thị Giáo, ông Đinh Xuân Nguyên được xem là “kho tàng sống” của văn hóa Thái. Bao năm qua, hai vợ chồng bà luôn âm thầm gìn giữ hồn cốt văn hóa của đồng bào Thái nơi đây. Ở tuổi gần 70, bà vẫn miệt mài bên khung cửi, tích cực tham gia các hoạt động liên quan đến phong tục, tập quán, lễ hội truyền thống của dân tộc mình.

Sinh ra trong gia đình người Thái, từ nhỏ bà đã được cha mẹ dạy tiếng nói, phong tục, nghi lễ và những tri thức dân gian gắn với đời sống cộng đồng. Khi nhiều người cùng trang lứa dần rời xa các sinh hoạt truyền thống, bà vẫn kiên trì gắn bó, coi đó là phần máu thịt. Với bà, mỗi dân tộc có tiếng nói, nghi lễ, phong tục, tập quán riêng. Mất tiếng nói, mất lễ nghi là mất gốc.

Bà Giáo cho biết: "Đến nay, tôi vẫn giữ nghề dệt thổ cẩm, ông nhà tôi vẫn đan lát. Đây không chỉ là nghề cha ông 5 đời gìn giữ, truyền lại, mà còn là bản sắc của dân tộc nên tôi phải giữ và truyền lại cho các con. Không riêng nghề truyền thống, mà các phong tục, tập quán, nghi lễ của dân tộc vẫn luôn được vợ chồng tôi và các con gìn giữ thực hành".

Không chỉ gìn giữ văn hóa truyền thống ngay trong gia đình, ông Đinh Xuân Nguyên và bà Vi Thị Giáo còn tích cực tham gia các hoạt động phục dựng, duy trì lễ hội truyền thống Sết Boóc Mạy của địa phương. Đồng thời, cũng là “người thầy” truyền dạy lại cho lớp trẻ những nét văn hóa đặc trưng của người Thái. Từ cách ăn mặc trong lễ hội, lời hát, điệu múa, đến ý nghĩa của từng nghi lễ, bà đều kiên nhẫn giải thích, hướng dẫn. Với bà, trao truyền văn hóa được thực hiện ngay từ đời sống thường ngày, bằng sự gần gũi, bằng việc để lớp trẻ được “sống cùng” văn hóa của chính dân tộc mình. Sự tâm huyết với văn hóa của truyền thống của ông bà và những người cao tuổi ở vùng đất Xuân Du đã góp phần giữ hồn lễ hội Sết Boóc Mạy, đưa lễ hội trở thành Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia.

Khắp mảnh đất xứ Thanh dân tộc nào, vùng đất nào cũng có nhiều người cao tuổi đang lặng lẽ gìn giữ và trao truyền văn hóa bằng tất cả trách nhiệm và tình yêu với quê hương, dân tộc. Họ không chỉ là người nhớ việc làng, việc bản, mà còn là điểm tựa tinh thần để các giá trị truyền thống không bị đứt gãy trong dòng chảy hiện đại. Khi văn hóa đứng trước những tác động mạnh mẽ của đời sống mới, sự hiện diện bền bỉ của người cao tuổi chính là “mạch nguồn” âm thầm nhưng bền chắc, góp phần giữ vững bản sắc dân tộc, nuôi dưỡng cốt cách con người xứ Thanh và tạo nền tảng tinh thần cho phát triển bền vững.

Bài và ảnh: Thùy Linh