Giữ hồn núi rừng qua từng nét chữ

Khát vọng ngàn đời

Giữa điệp trùng đại ngàn phía Tây Quảng Trị, nơi dòng Đakrông cuộn chảy dưới những đỉnh núi quanh năm mây mù bao phủ, đó là nơi sinh sống lâu đời của đồng bào Bru-Vân Kiều. Trải qua bao biến thiên lịch sử, người Bru-Vân Kiều đã kiến tạo một kho tàng văn hóa dân gian phong phú, từ các làn điệu oát, xà-nớt, những nhạc cụ khèn bè, đàn ta lư hay những câu chuyện cổ tích truyền kể ngàn đời. Thế nhưng, suốt một thời gian dài, những báu vật ấy chỉ được truyền khẩu từ thế hệ này sang thế hệ khác. Nỗi lo di sản mai một theo thời gian luôn là niềm trăn trở đau đáu của các thế hệ già làng, trưởng bản.

Thầy giáo Hồ Quang Tuyến, Trường PTDTNT Vĩnh Linh trong một tiết ngoại khóa dạy chữ viết Bru-Vân Kiều - Ảnh: A.T

"Người Bru-Vân Kiều mình thích thổi khèn và ca hát lắm. Đêm hội nào cũng có tiếng hát oát, hát xà-nớt, có tiếng khèn bè. Trước đây, chữ viết chưa được sử dụng phổ biến, mọi thứ chỉ truyền miệng từ đời cha sang đời con. Người già như cái cây cổ thụ, rồi cũng đến ngày phải về với tổ tiên. Mỗi lần thấy một người già trong bản mất đi, mình lo lắm bởi người già đi rồi thì bài hát của cha ông, câu chuyện cổ tích của bản làng cũng theo người già về với đất”, nghệ nhân Hồ Văn Chôn, ở thôn Kỳ Tăng, xã Lìa, chia sẻ.

Khát vọng ngàn đời ấy của đồng bào Bru-Vân Kiều từng bước được hiện thực hóa bằng những nét chữ đầu tiên. Theo các tài liệu nghiên cứu, từ những năm 1960, hệ thống chữ viết Bru-Vân Kiều được xây dựng trên cơ sở sử dụng chữ cái La-tinh. Đến năm 1986, bộ chữ viết Bru-Vân Kiều được hoàn thiện hơn và sử dụng để biên soạn tài liệu giảng dạy.

Người “gieo mầm” chữ viết

Sinh ra và lớn lên từ bản làng người Bru-Vân Kiều, hơn ai hết, thầy giáo Hồ Quang Tuyến, hiện là giáo viên Trường Phổ thông Dân tộc nội trú (PTDTNT) Vĩnh Linh luôn thấu hiểu giá trị văn hóa của cha ông cần được gìn giữ và tiếp nối để gieo hạt giống tình yêu nguồn cội vào tâm hồn những cô cậu học trò nhỏ đồng bào mình.

Thầy giáo Hồ Quang Tuyến (áo trắng) gặp gỡ các già làng, trưởng bản để hoàn thiện tài liệu chữ viết Bru-Vân Kiều- Ảnh: A.T

“Cơ duyên đưa tôi đến với công việc này bắt đầu từ những năm tháng còn là học sinh phổ thông. Khi ấy, nhận thức được mình là một người con của đồng bào Bru-Vân Kiều, tôi luôn trăn trở khi thấy tiếng nói dân tộc mình tuy phong phú nhưng chữ viết lại chưa được sử dụng và phổ biến rộng rãi, đa số bà con chỉ lưu truyền bằng miệng. Sau này, khi tốt nghiệp Sư phạm và về dạy tại Trường PTDTNT Vĩnh Linh, nỗi trăn trở ấy trở thành động lực thôi thúc tôi quyết tâm thực hiện. Tôi dành thời gian đi tìm gặp các già làng, trưởng bản và các nhà nghiên cứu đi trước để học hỏi, hoàn thiện tài liệu chữ viết Bru-Vân Kiều. Hành trình ấy không chỉ là biên soạn hay dạy chữ, mà là nỗ lực thực hiện tâm nguyện: Làm sao để ngôn ngữ, chữ viết của người Bru-Vân Kiều có một chỗ đứng vững chắc và không bao giờ bị mai một”, thầy Tuyến cho biết.

Trong không gian một buổi học ngoại khóa, thầy giáo Hồ Quang Tuyến giảng dạy chữ viết Bru-Vân Kiều cho các em học sinh về chủ đề gia đình. Với học sinh nội trú, phải sống xa nhà từ nhỏ, gia đình luôn gợi lên những cảm xúc đặc biệt. Hiểu rõ tâm lý đó, thầy giáo Hồ Quang Tuyến khéo léo biến tiết học chữ thành một không gian sẻ chia đầy ấm áp và yêu thương. Những tiếng gọi thiêng liêng như “căn” (mẹ), “a mế” (cha), “a tở” (ông bà) hay “a muôn” (con cái), vốn gắn liền với lời ăn tiếng nói hằng ngày của các em, giờ đây dưới sự hướng dẫn tỉ mỉ của thầy Tuyến, các em tự tay viết nên những thanh âm ấy bằng nét ký tự Bru-Vân Kiều.

“Em thực sự xúc động khi được tham gia tiết học của thầy Tuyến. Thầy không chỉ dạy chúng em cách đọc, cách viết từng nét chữ Bru-Vân Kiều, mà còn truyền cho chúng em tình yêu đối với văn hóa dân tộc mình. Những giờ học như thế này giúp chúng em hiểu rõ thêm nguồn cội và ý thức trách nhiệm của thế hệ trẻ trong việc giữ gìn tiếng nói, chữ viết của quê hương”, em Hồ Thị Kim Chi, học sinh lớp 12A3, Trường PTDTNT Vĩnh Linh nói.

Suốt mấy mươi năm qua, hành trình đưa chữ viết Bru-Vân Kiều lên bục giảng của thầy giáo Hồ Quang Tuyến là kết tinh từ những ngày tháng mày mò nghiên cứu. Quá trình nghiên cứu ấy giúp thầy Tuyến tìm ra những quy luật về cấu trúc chữ viết Bru-Vân Kiều.

“Bộ chữ viết này mang những đặc điểm ngữ âm vô cùng độc đáo của dòng ngôn ngữ thuộc họ Môn-Khmer. Về mặt loại hình, chữ Bru-Vân Kiều được xây dựng trên cơ sở sử dụng hệ thống chữ cái La-tinh, nên về mặt thị giác, có nét tương đồng với chữ quốc ngữ. Tuy nhiên, khác với chữ quốc ngữ, chữ Bru-Vân Kiều có những tổ hợp ký tự phối hợp phức tạp để thể hiện chính xác các âm vực bổng trầm, các âm đóng, âm mở của tiếng bản địa. Về mặt ngữ âm và cấu trúc lại có những đặc điểm rất riêng. So với tiếng Việt vốn là ngôn ngữ đơn lập, có hệ thống thanh điệu phong phú (sắc, huyền, hỏi, ngã, nặng), tiếng Bru-Vân Kiều là ngôn ngữ không có thanh điệu”, thầy giáo Hồ Quang Tuyến chia sẻ thêm.Việc tìm ra đặc điểm và cấu trúc này chính là chìa khóa giúp thầy Hồ Quang Tuyến hoàn thiện bộ tài liệu giảng dạy chữ viết Bru-Vân Kiều.

Ông Hồ Văn Sâm, ở thôn Trường Hải, xã Cồn Tiên, chia sẻ: “Nay, đồng bào Bru-Vân Kiều có bộ chữ viết, bà con vui mừng, phấn khởi lắm. Trong đó có đóng góp rất lớn của thầy giáo Hồ Quang Tuyến, người đã dành bao năm tâm huyết nghiên cứu và đưa con chữ về với bà con. Thấy bọn trẻ bây giờ nắn nót viết từng nét chữ, người già như chúng tôi yên tâm lắm rồi”.

Hạt giống nguồn cội

Những hạt giống tri thức và tình yêu cội nguồn được những thế hệ đi trước nghiên cứu và truyền lửa qua năm tháng, giờ đây đã và đang nảy mầm trong lòng các bạn trẻ đồng bào Bru-Vân Kiều trên mảnh đất Quảng Trị. Tại cuộc thi Nghiên cứu khoa học kỹ thuật học sinh trung học cấp tỉnh năm học 2025-2026, dự án “Bảo tồn và phát huy chữ viết Bru-Vân Kiều cho học sinh thông qua các hoạt động giáo dục tại Trường PTDTNT THPT Nam Quảng Trị” vinh dự đoạt giải nhì. Dự án đã đưa ra các giải pháp nhằm khơi dậy và lan tỏa phong trào học chữ viết Bru-Vân Kiều trong toàn trường với mong muốn giữ gìn, phát huy các giá trị văn hóa.

Những dòng chữ Bru-Vân Kiều được các em học sinh Trường PTDTNT THPT Nam Quảng Trị viết nắn nót trên bảng - Ảnh: A.T

Em Hồ Thị Linh Đa, học sinh lớp 12A3, Trường PTDTNT THPT Nam Quảng Trị, cho biết: “Khi bắt tay vào thực hiện dự án, chúng em nhận được sự đồng hành rất lớn từ thầy cô và nhà trường. Trong quá trình thực hiện, chúng em còn may mắn được lắng nghe những chia sẻ, góp ý vô cùng quý báu từ các nghệ nhân đi trước. Nhờ đó, đề án không chỉ mang tính học thuật mà còn đượm hơi thở, hồn cốt văn hóa đồng bào Bru-Vân Kiều".

Thành công lớn nhất của dự án này chính là sự thay đổi nhận thức của các em học sinh. Giờ đây, trong những giờ học ngoại khóa, những dòng chữ Bru-Vân Kiều được các em viết nắn nót trên bảng với niềm tự hào và thích thú.

Cô giáo Trần Thị Liên, Phó Hiệu trưởng Trường PTDTNT THPT Nam Quảng Trị cho biết: “Chúng tôi luôn xác định việc giữ gìn ngôn ngữ, chữ viết cho học sinh người Bru-Vân Kiều không đơn thuần là một nhiệm vụ giáo dục, mà là trách nhiệm bảo tồn di sản. Thời gian qua, nhà trường luôn tạo mọi điều kiện thuận lợi, từ không gian sinh hoạt văn hóa đến các hoạt động ngoại khóa, nhằm khuyến khích các em thường xuyên giao tiếp, học tập và lan tỏa tình yêu đối với tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình. Tin rằng, mỗi em học sinh khi rời mái trường nội trú không chỉ mang theo tri thức mới, mà còn là một “sứ giả” tiếp tục thắp sáng và lưu truyền bản sắc văn hóa quê hương”.

Mỗi học sinh Bru-Vân Kiều sẽ là một “sứ giả” tiếp tục thắp sáng và lưu truyền bản sắc văn hóa quê hương - Ảnh: A.T

Giờ đây, giữa đại ngàn Trường Sơn hùng vĩ, những lớp người Bru-Vân Kiều đi trước miệt mài gìn giữ những thanh âm trầm bổng của tiếng khèn, tiếng sáo, những làn điệu dân ca. Thế hệ trẻ tiếp nối, mang trong mình sứ mệnh bảo tồn, phát huy chữ viết để neo giữ một phần linh hồn của mảnh đất và con người vùng cao Quảng Trị.

“Tôi rất mong ngành Giáo dục, cùng các cấp, các ngành và chính quyền địa phương quan tâm hơn nữa đến việc đưa chữ viết đồng bào vào chương trình giảng dạy thường xuyên tại các trường phổ thông dân tộc trên địa bàn tỉnh. Mong rằng sẽ có thêm nhiều lớp tập huấn chữ viết dành riêng cho giáo viên. Khi mỗi ngôi trường nội trú đều có những thầy cô vững vàng về chữ viết của đồng bào thì ngọn lửa bảo tồn văn hóa sẽ được thắp sáng bền vững”, thầy giáo Hồ Quang Tuyến chia sẻ thêm.

Ánh Tuyết