Giữ hồn dân ca trong nhịp sống mới

Bà Dương Thị Ngọc Ngà là hội viên phụ nữ thôn Tân Sơn, xã Bắc Sơn. Đều đặn vào cuối tuần, trong ngôi nhà nhỏ của gia đình bà ngân lên tiếng đàn tính hòa cùng những câu then ngọt ngào. Vài người hàng xóm và các cháu nhỏ quây quần lắng nghe rồi tập hát theo từng câu. Không gian gia đình ấm cúng bỗng trở thành "lớp học" dân ca giản dị mà đầy say mê. Chia sẻ về niềm đam mê của mình, bà Ngà cho biết: Tôi lớn lên trong những làn điệu then mẹ hát mỗi tối. Khi lập gia đình, sinh con, tôi vẫn giữ thói quen hát ru con bằng then. Giờ đây, mỗi cuối tuần, tôi lại dành thời gian dạy con cháu tập hát, kể cho các cháu nghe ý nghĩa của từng làn điệu để các cháu thêm yêu và trân trọng dân ca truyền thống của dân tộc mình.

Hội viên phụ nữ xã Chi Lăng biểu diễn tiết mục dân ca tại lễ hội đền Quỷ Môn Quan

Không chỉ dừng lại ở việc hát trong gia đình, bà còn tham gia đội văn nghệ du lịch cộng đồng của xã và biểu diễn trong các dịp lễ hội, ngày hội đại đoàn kết... Với bà, giữ dân ca trước hết là giữ tiếng nói, giữ nếp sinh hoạt văn hóa trong chính mái ấm của mình.

Lạng Sơn nổi tiếng với kho tàng dân ca phong phú của các dân tộc Tày, Nùng, Dao… Những làn điệu then, sli, lượn, páo dung… không chỉ là hình thức sinh hoạt văn nghệ mà còn gắn với nghi lễ, phong tục, đời sống tinh thần của cộng đồng. Bà Nguyễn Thị Hồng Vân, Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh, Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh cho biết: Hội hiện có trên 175.300 hội viên, đây là lực lượng đông đảo, giữ vai trò quan trọng trong bảo tồn văn hóa cơ sở bởi hầu hết phụ nữ vừa là người thực hành, vừa là người truyền dạy dân ca trong gia đình và cộng đồng. Thời gian qua, các cấp hội phụ nữ đã đẩy mạnh tuyên truyền về giá trị của dân ca; phối hợp ngành văn hóa mở các lớp tập huấn, truyền dạy then, sli, lượn; khuyến khích xây dựng mô hình câu lạc bộ dân ca ở cơ sở. Qua đó, góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc, tăng cường sự gắn kết hội viên, xây dựng đời sống văn hóa lành mạnh ở khu dân cư và vun đắp gia đình ấm no, hạnh phúc.

Công tác tuyên truyền, bảo tồn dân ca của các cấp hội phụ nữ trong tỉnh được thực hiện đồng bộ, linh hoạt và sát cơ sở. Nội dung gìn giữ các làn điệu then, sli, lượn được lồng ghép vào sinh hoạt chi, tổ hội, tuyên truyền qua hệ thống truyền thanh và các buổi sinh hoạt cộng đồng; đồng thời phối hợp với ngành văn hóa tổ chức các lớp tập huấn, truyền dạy nhằm nâng cao kỹ năng thực hành cho hội viên. Điểm nổi bật trong cách làm là phát huy vai trò chủ thể của phụ nữ, họ là người vừa trực tiếp gìn giữ, vừa truyền dạy dân ca trong gia đình và cộng đồng. Nhờ vậy, nhận thức của hội viên về giá trị văn hóa truyền thống ngày càng được nâng cao, dân ca từng bước trở thành nếp sinh hoạt quen thuộc trong đời sống.

Bên cạnh công tác tuyên truyền, các cấp hội phụ nữ trong tỉnh còn tích cực vận động, phối hợp thành lập và duy trì hoạt động các câu lạc bộ dân ca, thu hút đông đảo hội viên tham gia. Đây không chỉ là nơi sinh hoạt văn hóa, giao lưu, học hỏi mà còn là môi trường thực hành, truyền dạy các làn điệu truyền thống một cách bài bản, thường xuyên.

Đến nay, toàn tỉnh có trên 600 câu lạc bộ văn hóa, văn nghệ (chủ yếu là các câu lạc bộ hát then, đàn tính) với hơn 2.000 thành viên (tăng hơn 500 câu lạc bộ so với năm 2022), trong đó, khoảng 90% thành viên là hội viên phụ nữ. Sự phát triển cả về số lượng và chất lượng hoạt động của các câu lạc bộ cho thấy sức sống bền bỉ của dân ca trong cộng đồng, đồng thời, khẳng định vai trò nòng cốt của phụ nữ trong gìn giữ, lan tỏa bản sắc văn hóa dân tộc ở cơ sở.

Đáng chú ý, việc gìn giữ dân ca còn được nhiều hội viên linh hoạt, sáng tạo đưa dân ca lên không gian mạng dưới nhiều hình thức như: clip ngắn, video biểu diễn, phát trực tiếp… đang mở ra hướng tiếp cận mới, phù hợp với xu thế chuyển đổi số. Chị Tô Thị Son, khối 19, phường Đông Kinh cho biết: Ban đầu, thỉnh thoảng tôi chỉ quay clip hát then để lưu lại kỷ niệm rồi đăng lên Facebook cá nhân. Sau đó, tôi thấy nhiều người xem, bình luận rất hào hứng với loại hình dân ca này nên tôi tích cực đăng tải, chia sẻ. Tôi thấy nếu mình biết tận dụng công nghệ, dân ca sẽ lan tỏa mạnh mẽ hơn, tiếp cận đông đảo công chúng, đặc biệt là giới trẻ và cả những người yêu văn hóa truyền thống ở nhiều vùng miền khác.

Có thể thấy, từ mỗi mái nhà đến cộng đồng, từ sân khấu truyền thống đến không gian mạng, phụ nữ xứ Lạng đang bền bỉ “giữ lửa” dân ca bằng nhiều cách làm sáng tạo. Họ không chỉ gìn giữ ký ức văn hóa của cha ông mà còn chủ động thích ứng với thời đại để những làn điệu then, sli, lượn… tiếp tục ngân vang.

LƯƠNG THẢO