Giữ gìn, phát huy giá trị di sản văn hóa Lễ hội chùa Nành

Chùa Nành, xã Phù Đổng. Ảnh: UBND xã Phù Đổng

Mạch nguồn linh thiêng trong dòng chảy lịch sử

Hội chùa Nành được tổ chức chính thức vào các ngày mùng 4 đến mùng 6 tháng Hai âm lịch hằng năm, nhưng được nhân dân địa phương tiến hành công tác chuẩn bị từ mùng 9 tháng Giêng âm lịch.

Lễ hội chùa Nành là lễ hội mùa xuân, khởi đầu cho chu kỳ thời gian nông nghiệp mới, khi tiết xuân lan tỏa và vạn vật sinh sôi nảy nở. Đây là thời điểm mà người dân địa phương hướng về tự nhiên và thế giới linh thiêng, bày tỏ lòng tôn kính đối với trời đất, các vị thần linh, đặc biệt là những người có công phù trợ, che chở cho dân làng.

Không gian lễ hội chùa Nành (diễn ra năm 2025). Ảnh tư liệu

Lễ hội chùa Nành được tổ chức để tưởng nhớ tới Đức Phật Pháp Vân, một trong Tứ pháp của Phật giáo. Trung tâm của Lễ hội là các nghi lễ được tổ chức một cách nghiêm cẩn, từ lễ thỉnh Phật, tụng kinh, giảng báng, lễ nhiễu cây Phướn, nâng Phan, rước âm, lễ lục cúng cho đến lễ rước kiệu Phật Pháp Vân an vị, tất cả tạo nên một không gian văn hóa giàu bản sắc.

Trải qua nhiều thế kỷ, lễ hội chùa Nành không chỉ là nơi gửi gắm niềm tin tôn giáo, tín ngưỡng của người dân mà còn là nơi gắn kết cộng đồng, thể hiện bản sắc văn hóa, đạo lý uống nước nhớ nguồn của con người nơi đây.

Lễ hội chính là sự kết tinh của truyền thống, lịch sử và tâm hồn của cư dân vùng đất giàu di sản, nơi mà quá khứ và hiện tại gặp nhau trong một không gian văn hóa, nơi giao thoa giữa vùng văn hóa Thăng Long - Kinh Bắc.

Phó Chủ tịch UBND xã Phù Đổng Nguyễn Đình Quang cho biết: Với mong muốn ghi lại một cách hệ thống và đầy đủ tiến trình lễ hội chùa Nành qua những nghi thức, từng hoạt động của lễ hội, làm cơ sở thực hành, gìn giữ, bảo tồn phát huy giá trị Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia, UBND xã đã thực hiện biên soạn cuốn sách “Di sản Văn hóa phi vật thể Quốc gia - Lễ hội chùa Nành”. Theo đó, từ nghi thức truyền thống đến các hoạt động phần hội, tất cả đều được trình bày theo mạch thời gian rõ ràng, kết hợp hình ảnh tư liệu và hình ảnh đương đại, thể hiện chân thực, sinh động và sâu sắc về lễ hội Chùa Nành. Cuốn sách góp phần để các thế hệ hôm nay và mai sau gìn giữ và tiếp nối truyền thống của cha ông, góp phần bảo tồn và phát huy nét đẹp văn hóa đặc sắc có “một không hai”, một di sản sống trong lòng người dân Phù Đổng

Thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, lễ hội chùa Nành không chỉ dừng lại ở các nghi lễ truyền thống mà đang vươn mình trở thành nguồn nội lực quan trọng để xây dựng không gian văn hóa cộng đồng bền vững. Đây là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa bảo tồn di sản và phát triển kinh tế - xã hội, nơi đạo lý “uống nước nhớ nguồn” được cụ thể hóa bằng những hành động thiết thực, góp phần làm giàu thêm bản sắc văn hóa Thủ đô theo hướng văn minh, hiện đại nhưng đậm đà bản sắc.

Lễ hội chùa Nành xã Phù Đổng. Ảnh tư liệu

Ngược dòng thời gian trở về thế kỷ thứ II, vùng đất kẻ Nành xưa đã sớm trở thành nơi hội tụ của những luồng tư tưởng lớn. Khi Phật giáo du nhập vào Việt Nam, nó không xóa bỏ mà hòa quyện kỳ diệu với tín ngưỡng thờ nữ thần bản địa để hình thành nên hệ thống Tứ Pháp. Chùa Nành chính là một trong bốn ngôi chùa thờ Tứ Pháp lớn nhất miền Bắc, nơi lưu giữ sự tích về Phật mẫu Man Nương và thiền sư Khâu Đà La.

Không gian lễ hội không chỉ giới hạn trong khuôn viên chùa mà lan tỏa ra toàn bộ tổng Nành xưa, với các điểm nhấn là các di tích trên địa bàn như di tích Thạch Sàng - “nôi thiêng”, nơi linh khí hội tụ, miếu Thượng, miếu Trung, đình Hiệp Phù, đình Hạ Thôn... Chính sự giao thoa giữa Phật giáo và tín ngưỡng nông nghiệp đã tạo nên một không gian văn hóa đặc biệt, là điểm tựa tinh thần vững chãi cho cộng đồng qua nhiều thế hệ.

Theo định hướng của Nghị quyết 80-NQ/TW về việc giữ gìn và phát huy giá trị di sản văn hóa, lễ hội chùa Nành được xã Phù Đổng bảo tồn như một “thực thể sống”. Điểm đặc sắc nhất là hệ thống nghi lễ giàu tính biểu tượng, tiêu biểu là nghi thức dựng cây phướn - một nét văn hóa độc đáo mà theo cố GS. Trần Quốc Vượng là “không có làng xã thứ hai nào ở Việt Nam có được”.

Hình ảnh con quạ gỗ ngậm dải lụa mô phỏng tấm lòng trong sáng của ông chài nghèo đã trở thành biểu tượng sống động về thiện tâm và đạo lý làm người. Tương truyền, bên bờ sông Thiên Đức có một người mồ côi cha mẹ từ nhỏ sống một mình bằng nghề chài lưới và chở đò sang sông. Lúc bấy giờ tổng Nành có ý định tu sửa chùa cho khang trang, mới lập một đội đi khuyên giáo. Khi sang sông, bác chài xin chở đò không lấy tiền công. Nhưng lòng vẫn băn khoăn vì tiền bạc chẳng có, không biết lấy gì cúng cho nhà chùa, trong khi tài sản chỉ có con thuyền nát và hai cái khố. Chiếc rách đang đóng trên thân. Nghĩ mãi, bác quyết định mang chiếc khố mới ra làm vật cúng. Những người khuyên giáo chẳng thấy bác đưa vật phẩm gì, lại đưa khố thì không bằng lòng, cho rằng bất kính. Bác chài nghe vậy ngẩn người, giãi bày đây là tấm lòng thành, trong lều chẳng có gì hơn, nhưng đoàn người không nhận khố và cũng không lên đò. Mọi người quay về vì cho là... xuất hành gặp chuyện xúi quẩy. Đã mấy ngày nhịn đói vì không câu được con cá nào, muốn giúp người ta qua sông lại không được chấp nhận, muốn cung tiến tài sản quý giá nhất của mình lại bị coi thường, người dân chài nghèo đã chọn cách tự mổ bụng, moi hết ruột gan bày ra cho dân làng thấu hiểu tấm lòng thành thực của mình.

Nghi lễ nâng Phan tại lễ hội chùa Nành vào năm 2025. Ảnh tư liệu

Sự việc xảy ra trong chớp mắt, dân làng bàng hoàng sợ hãi. Vừa lúc đó có con quạ sà xuống quắp bộ lòng đi bay về phía chùa Nành, sau đó bay ra Thạch Sàng. Chứng kiến sự việc, sư trụ trì chùa Nành liền vừa chắp tay về hướng quạ bay, vừa lần tràng hạt, miệng không ngớt tụng niệm kinh Bồ Tát. Sư trụ trì cũng mời cả tổng lên cùng với nhà chùa làm lễ cầu siêu cho ông chài, dựng một cây tre thật cao, trên tạc hình con quạ ngậm dải lụa, biểu thị tấm lòng trong sáng của ông chài đối với Phật… Từ đó thành lệ, cứ vào kỳ hội chùa, nhân dân tổng Nành lại tiến hành dựng cây phướn giữa sân chùa, nhằm biểu thị tấm lòng trong sáng của chúng sinh đối với nhà Phật.

Đặc biệt, việc phục dựng thành công nghi thức nâng cây Phan vào năm 2025, sau một thời gian dài mai một là minh chứng rõ nét cho tinh thần quyết tâm bảo tồn di sản của chính quyền và nhân dân địa phương. Cây Phan cao vút, được cấu tạo từ “bách trúc hợp thành”, không chỉ thể hiện khát vọng sinh sôi mà còn là biểu tượng cho sự đoàn kết, sức mạnh tập thể của những “đinh tráng” làng Nành. Mỗi nghi lễ, từ rước âm “đi trong bóng tối” đến rước dương “về trong ánh sáng”, từ lễ Lục cúng huyền ảo đến tục Dâng hoa, đều là những mảnh ghép tạo nên bức tranh văn hóa tinh tế và sâu sắc.

Gắn bảo tồn với phát triển bền vững

Nghị quyết số 80-NQ/TW nhấn mạnh việc đặt văn hóa ngang hàng với kinh tế và chính trị, xem văn hóa là nền tảng tinh thần và động lực phát triển. Tại xã Phù Đổng, việc phát triển văn hóa gắn liền với lễ hội Chùa Nành đang được triển khai đồng bộ.

Lễ hội Chùa Nành diễn ra trong một không gian văn hóa rộng lớn, bao gồm toàn bộ tổng Nành xưa, nay gồm các thôn 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 xã Phù Đổng với các cửa đình, cửa miếu của Làng Nành xưa, trong đó trọng tâm là trung tâm văn hóa - tín ngưỡng Chùa Nành. Lễ hội đã huy động sự tham gia của mọi tầng lớp nhân dân, từ các cụ cao niên đến thanh thiếu niên, tạo ra một môi trường giáo dục truyền thống sống động. Việc duy trì các trò chơi dân gian như vật dân tộc, cờ tướng, múa rối nước, hát tuồng, hát quan họ không chỉ giải trí mà còn là cách nuôi dưỡng tâm hồn và bản sắc Kinh Bắc.

Nằm giữa vùng kinh doanh sầm uất, lễ hội chùa Nành đóng vai trò cân bằng, giúp không gian giao thương không bị mất đi bản sắc. Việc tổ chức triển lãm cổ vật, cây cảnh nghệ thuật và thư pháp tại khu di tích Thạch Sàng thu hút đông đảo khách thập phương, biến di sản thành nguồn lực thu hút du lịch văn hóa tâm linh.

Lễ hội chùa Nành. Ảnh tư liệu

Theo Phó Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Phù Đổng Đào Thị Thanh Huyền, việc UBND xã thực hiện biên soạn cuốn sách hệ thống hóa toàn bộ tiến trình lễ hội là một bước đi thiết thực để “gìn giữ và tiếp nối truyền thống của cha ông” theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW. Đây chính là cơ sở dữ liệu quan trọng để di sản không bị thất truyền và có thể lan tỏa xa hơn tới bạn bè quốc tế.

Với sự đầu tư đúng hướng và lòng thành kính của nhân dân Phù Đổng, không gian văn hóa lễ hội Chùa Nành sẽ mãi là niềm tự hào, là mạch nguồn văn hóa không bao giờ cạn, góp phần xây dựng một Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc theo đúng tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW.

Ánh Dương