Giáo sư Mỹ: Bầu cử lập pháp củng cố nền tảng thể chế cho giai đoạn phát triển mới của Việt Nam

Theo ông, nhiệm kỳ Quốc hội tới đóng vai trò quan trọng trong việc chuyển hóa các định hướng phát triển chiến lược thành các chính sách cụ thể cho giai đoạn phát triển mới.

Vai trò then chốt trong thể chế hóa các định hướng phát triển

- Thưa Giáo sư Edmund Malesky, là người đã theo dõi Việt Nam trong nhiều năm, ông đánh giá như thế nào về vai trò của Quốc hội Việt Nam những năm qua trong việc hoàn thiện khuôn khổ pháp lý và thúc đẩy các chương trình cải cách của đất nước?

- Giáo sư Edmund Malesky: Trong hệ thống chính trị Việt Nam, Quốc hội đóng vai trò then chốt trong việc chuyển hóa các định hướng chiến lược thành khuôn khổ pháp lý cụ thể. Các chủ trương lớn về phát triển kinh tế - xã hội thường được xác định tại các kỳ Đại hội của Đảng và các Hội nghị Trung ương, nhưng việc cụ thể hóa những định hướng đó thành các quy định pháp luật có tính ràng buộc lại được thực hiện thông qua hoạt động lập pháp của Quốc hội.

Ông Edmund Malesky - Giáo sư Kinh tế Chính trị tại Đại học Duke (Mỹ), Giám đốc Trung tâm Phát triển Quốc tế Duke (DCID)

Nói cách khác, Quốc hội của các bạn chính là nơi “đặt nền tảng pháp lý” cho các chương trình cải cách. Tại đây, các chính sách được làm rõ về cách thức triển khai, cũng như xác định rõ bộ, ngành hay cơ quan nào chịu trách nhiệm thực hiện. Quá trình này giúp các định hướng chiến lược không chỉ dừng lại ở cấp độ chủ trương mà được chuyển hóa thành các công cụ quản lý cụ thể trong thực tiễn.

Thực tế cho thấy hoạt động lập pháp của Quốc hội Việt Nam trong thời gian qua khá sôi động. Chẳng hạn, tại Kỳ họp thứ Mười, Quốc hội khóa XV, cơ quan lập pháp đã thông qua 51 luật và 39 nghị quyết, chiếm gần 30% tổng số văn bản pháp luật được ban hành trong cả nhiệm kỳ. Đây là khối lượng công việc đáng kể và phản ánh vai trò trung tâm của Quốc hội trong việc cụ thể hóa các chương trình nghị sự phát triển quốc gia.

Các văn bản được thông qua trải rộng trên nhiều lĩnh vực như tư pháp, thuế, an ninh mạng, giáo dục, y tế, quản lý hành chính, chính sách xã hội và quản trị số. Những khuôn khổ pháp lý này không chỉ góp phần hỗ trợ quá trình hiện đại hóa kinh tế mà còn cải thiện hiệu quả quản trị nhà nước và thúc đẩy phát triển xã hội.

Một Quốc hội minh bạch

- Từ góc độ quan sát của mình, ông nhận thấy những điểm nào trong cơ chế hoạt động của Quốc hội Việt Nam giúp nâng cao chất lượng lập pháp và giám sát?

- Giáo sư Edmund Malesky: Tôi thấy một trong những yếu tố quan trọng là cơ chế hoạt động của Quốc hội Việt Nam, đặc biệt là vai trò của các Ủy ban chuyên môn. Các Ủy ban này giống như những "công xưởng" chịu trách nhiệm xem xét, thẩm tra và phân tích kỹ lưỡng các dự án luật trước khi trình ra phiên họp toàn thể. Nhờ đó, nhiều chính sách được nghiên cứu sâu hơn và xem xét từ nhiều góc độ khác nhau, góp phần nâng cao chất lượng lập pháp.

Cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026 - 2031 diễn ra vào ngày 15/3/2026. Ảnh: Hồng Nhung

Các phiên thảo luận công khai tại nghị trường cũng có ý nghĩa rất lớn. Những cuộc trao đổi này cho phép người dân Việt Nam theo dõi quá trình thảo luận về các vấn đề chính sách quan trọng, đồng thời thấy được những quan điểm khác nhau cũng như các phân tích mang tính kỹ thuật nhằm hoàn thiện nội dung luật.

Ngoài ra, có một đặc điểm đáng chú ý của Quốc hội Việt Nam là sự tồn tại của các nhóm đại biểu theo địa phương. Trước các phiên thảo luận lớn, các đại biểu từ cùng tỉnh, thành phố thường trao đổi để xác định những ưu tiên chính sách liên quan đến địa phương mình. Đây là một cơ chế có vai trò quan trọng trong việc bảo đảm tiếng nói của các vùng, miền được phản ánh trong quá trình lập pháp.

Bên cạnh đó, các phiên chất vấn được truyền hình trực tiếp, cùng với việc công bố biên bản đầy đủ, cũng là một thiết chế quan trọng trong việc tăng cường trách nhiệm giải trình của các thành viên Chính phủ. Những hoạt động này giúp nâng cao tính minh bạch và thiết lập kỳ vọng về tiêu chuẩn thực thi công vụ cao hơn.

Ở góc độ rộng hơn, Quốc hội có thể được xem là một trong những kênh quan trọng để công chúng theo dõi các chính sách quốc gia và hoạt động của bộ máy điều hành.

Công tác chuẩn bị bầu cử: đúng tiến độ, đúng luật

- Ông đánh giá như thế nào về công tác chuẩn bị cho cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026 - 2031?

- Giáo sư Edmund Malesky: Theo những gì tôi quan sát, công tác chuẩn bị cho cuộc bầu cử đang được Việt Nam triển khai đúng tiến độ và phù hợp với các quy định pháp luật. Các cơ quan phụ trách bầu cử ở cả cấp trung ương và địa phương đã hoàn tất nhiều bước thủ tục quan trọng, đồng thời tăng cường công tác đào tạo, chuẩn bị hậu cần và bảo đảm tuân thủ các quy trình pháp lý.

Một điểm đáng chú ý trong quá trình chuẩn bị lần này là việc ứng dụng rộng rãi các công cụ số trong quản lý bầu cử. Việc tích hợp cơ sở dữ liệu dân cư quốc gia với hệ thống định danh điện tử, cùng với việc nâng cấp phần mềm quản lý bầu cử tại hầu hết các xã, phường, có thể giúp quá trình cập nhật danh sách cử tri và tổ chức bầu cử trở nên hiện đại và hiệu quả hơn.

Nhiệm kỳ mới - động lực cho cải cách

- Theo Giáo sư, cuộc bầu cử sắp tới có ý nghĩa như thế nào đối với việc duy trì động lực cải cách của đất nước?

- Giáo sư Edmund Malesky: Tôi cho rằng nhiệm kỳ Quốc hội sắp tới có thể là một trong những giai đoạn quan trọng đối với quá trình cải cách thể chế tại Việt Nam. Quốc hội khóa mới sẽ phải đảm nhận nhiệm vụ chuyển hóa các định hướng phát triển được xác định tại Đại hội Đảng lần thứ XIV thành các quy định pháp luật cụ thể, chẳng hạn như chủ trương phát triển khu vực kinh tế tư nhân cũng đòi hỏi phải có khuôn khổ pháp lý rõ ràng và nhất quán.

Ngoài chức năng lập pháp, Quốc hội cũng có vai trò quan trọng trong việc quyết định nhiều vấn đề nhân sự của bộ máy nhà nước. Những quyết định này có ý nghĩa quan trọng đối với sự ổn định và hiệu quả của hệ thống quản trị trong giai đoạn tới.

Cử tri trên cả nước sẽ tham gia bỏ phiếu, lựa chọn đại biểu đại diện cho ý chí và nguyện vọng của nhân dân. Ảnh: Hồng Nhung

Kỳ vọng một Quốc hội có nhiều đại biểu trẻ và vững chuyên môn

- Chứng kiến những chuyển mình quan trọng của Việt Nam thời gian qua, ông có kỳ vọng gì ở cuộc tổng tuyển cử sắp tới?

- Giáo sư Edmund Malesky: Tôi không chỉ kỳ vọng mà còn tin tưởng cuộc bầu cử lần này sẽ góp phần củng cố động lực cải cách thể chế và thúc đẩy quá trình hiện đại hóa nền kinh tế của đất nước các bạn. Việt Nam hiện đang theo đuổi nhiều mục tiêu cải cách lớn, từ tái cấu trúc bộ máy hành chính, chuyển đổi số, phát triển kinh tế xanh đến hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng hơn.

Những mục tiêu này đòi hỏi trình độ chuyên môn và năng lực quản trị ngày càng cao. Vì vậy, tôi hy vọng Quốc hội khóa mới sẽ có sự tham gia của nhiều đại biểu trẻ hơn, có trình độ chuyên môn tốt, kinh nghiệm nghề nghiệp đa dạng và kỹ năng hoạch định chính sách vững vàng.

Bên cạnh mục tiêu tăng trưởng kinh tế, việc hướng tới một mô hình phát triển bền vững cũng ngày càng trở nên quan trọng. Khi Việt Nam tiến gần hơn tới mục tiêu trở thành quốc gia có thu nhập cao, cải cách thể chế cần tập trung vào việc nâng cao năng suất, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và tạo điều kiện cho khu vực kinh tế tư nhân phát triển.

Đồng thời, các chính sách phát triển cũng cần chú trọng đến những thách thức dài hạn như biến đổi khí hậu, suy thoái môi trường và quá trình chuyển dịch năng lượng.

Trong những năm tới, cách thức Quốc hội thiết kế các khuôn khổ pháp lý và giám sát việc thực hiện chính sách sẽ có ảnh hưởng đáng kể tới triển vọng phát triển dài hạn của Việt Nam.

- Một lần nữa xin cảm ơn Giáo sư Edmund Malesky!

Hồng Nhung thực hiện