Giáo dục tại gia - Homeschooling: Tiến bộ hay thử nghiệm rủi ro?

Homeschooling – giáo dục tại gia – đang dần xuất hiện trong một bộ phận gia đình trẻ ở đô thị Việt Nam. Từ mong muốn giảm áp lực học đường đến khát khao cá nhân hóa việc học, nhiều phụ huynh lựa chọn cho con rời khỏi trường lớp truyền thống. Tuy nhiên, phía sau xu hướng này là những tranh luận chưa có hồi kết về chất lượng giáo dục, khả năng xã hội hóa và khoảng trống pháp lý.

Hình ảnh minh họa

Trên thế giới, homeschooling không còn là hiện tượng hiếm. Tại Mỹ – quốc gia có hệ thống dữ liệu rõ ràng nhất – hiện có khoảng 3,4 triệu học sinh học tại nhà, chiếm hơn 6% số trẻ trong độ tuổi đi học, và con số này đã tăng mạnh sau đại dịch COVID-19.

Ở Anh, số trẻ học tại gia cũng tăng nhanh, với hơn 97.000 học sinh vào năm 2023, nhiều gia đình lựa chọn vì lý do lối sống hoặc triết lý giáo dục

Các nghiên cứu cho thấy homeschooling không chỉ gia tăng về số lượng mà còn gây chú ý về chất lượng. Theo National Home Education Research Institute, học sinh học tại nhà có xu hướng đạt kết quả học tập cao hơn, với tỷ lệ hoàn thành chương trình trung học lên tới 88%, so với 78% ở hệ thống công lập.

Tuy nhiên, tại Việt Nam, homeschooling vẫn là một hiện tượng nhỏ lẻ và chưa có thống kê chính thức. Một nghiên cứu đăng trên Vietnam Journal of Education cho thấy homeschooling chủ yếu xuất hiện trong các gia đình có điều kiện và có định hướng giáo dục riêng, thường tập trung vào phát triển cá nhân và kỹ năng ngôn ngữ cho trẻ.

“Tôi muốn con học và phát triển theo cách tự nhiên nhất”

Chị Nguyễn T.M. (Hà Nội) quyết định cho con nghỉ học trường truyền thống ngay từ đầu tiểu học để chuyển sang homeschooling.

“Con tôi học tốt nhưng rất áp lực. Cấp tiểu học bây giờ bài tập nhiều, thi cử liên tục, mà cháu lại thích học theo kiểu khám phá hơn, nên tôi đã hạ quyết tâm cho con được học theo cách nó muốn.” chị M nói.

Hiện tại, chị dành khoảng 4–5 giờ mỗi ngày để dạy con, kết hợp giữa chương trình quốc tế, sách tiếng Anh và các hoạt động thực tế như đi bảo tàng, làm thí nghiệm khoa học tại nhà.

“Có hôm học toán bằng cách nấu ăn, đo nguyên liệu. Con tiếp thu rất nhanh”, chị T.M. chia sẻ.

Theo chị, điểm mạnh lớn nhất của homeschooling là cá nhân hóa việc học. “Ở trường, một lớp 40–50 học sinh thì khó theo sát từng em. Nhưng ở nhà, mình hiểu rõ con yếu gì, mạnh gì để điều chỉnh”, chị nói.

Khác với chị T.M, chị Trần Minh A.T. (TP.HCM) cho con học tại gia vì lý do sức khỏe và tâm lý. “Con tôi từng bị stress nặng khi đi học. Áp lực điểm số và môi trường cạnh tranh khiến cháu sợ đến trường, tính theo lớp học thực tế cháu đang lớp 5, nhưng tôi cho cháu học chương trình vượt qua lớp 5 rất nhiều”, chị kể.

Sau khi chuyển sang homeschooling, chị nhận thấy con cải thiện rõ rệt về tinh thần.

“Cháu vui vẻ hơn, chủ động học hơn. Không còn cảnh học vì sợ bị điểm kém,” chị nói.

Tuy nhiên, chị M.A thừa nhận homeschooling đòi hỏi sự đầu tư rất lớn từ phụ huynh. “Không phải cứ ở nhà là xong. Mình phải học cùng con, tìm tài liệu, xây dựng chương trình. Có lúc tôi cảm thấy kiệt sức”, chị chia sẻ.

“Thiếu xã hội hóa” – nỗi lo phổ biến nhất

Trong mọi tranh luận về homeschooling, câu hỏi phổ biến nhất vẫn là: trẻ sẽ giao tiếp và hòa nhập xã hội như thế nào nếu không đến trường?

Trường học truyền thống cung cấp một môi trường xã hội đa dạng, nơi trẻ học cách hợp tác, cạnh tranh và giải quyết xung đột. Đây là những kỹ năng quan trọng nhưng khó tái tạo đầy đủ trong môi trường học tại nhà.

Theo các nghiên cứu về giáo dục, chính sự tiếp xúc thường xuyên với nhiều nhóm người khác nhau giúp trẻ phát triển khả năng thích nghi và đọc hiểu cảm xúc xã hội.

Homeschooling, nếu không được tổ chức tốt, có thể khiến trẻ thiếu những trải nghiệm này.

GS. Richard G. Medlin (Đại học Stetson, Mỹ) cho rằng quan niệm trẻ học tại nhà thiếu kỹ năng xã hội là một định kiến chưa hoàn toàn chính xác. Nhiều nghiên cứu cho thấy các em có mức độ tự tin và khả năng giao tiếp tương đương, thậm chí cao hơn so với học sinh trường truyền thống.

Tuy nhiên, TS. Elizabeth Bartholet (Đại học Harvard) lại đưa ra góc nhìn thận trọng, nhấn mạnh rằng trẻ em cần được tiếp cận với môi trường xã hội đa dạng và homeschooling có thể hạn chế điều này nếu không được tổ chức phù hợp.

Ở góc nhìn trung dung, GS. Robert Kunzman cho rằng vấn đề không nằm ở bản thân mô hình, mà ở cách mỗi gia đình triển khai.

Tại Việt Nam, homeschooling vẫn thiếu hành lang pháp lý rõ ràng, khiến các gia đình phải “tự bơi” trong việc tổ chức dạy và học.

Trong khi đó, nhiều nghiên cứu quốc tế đưa ra kết quả tích cực. Theo National Home Education Research Institute, 64% các nghiên cứu được bình duyệt cho thấy học sinh homeschool có kết quả tốt hơn về phát triển xã hội – cảm xúc.

Một số nghiên cứu khác cũng ghi nhận các chỉ số như tự kiểm soát, hợp tác và đồng cảm ở nhóm học sinh này cao hơn.

Tuy vậy, các kết quả này thường dựa trên nhóm gia đình tự nguyện tham gia nghiên cứu – vốn có điều kiện và mức đầu tư cao – nên chưa phản ánh đầy đủ toàn bộ bức tranh.

Lựa chọn cá nhân trong một hệ thống chưa sẵn sàng

Trở lại với lớp học nhỏ trong căn hộ của chị M., cậu con trai đang say mê làm một thí nghiệm đơn giản với nước và dầu ăn. Không có bảng đen, không có điểm số, nhưng có sự tập trung và hứng thú.

“Có thể sau này con sẽ quay lại trường, hoặc học theo chương trình quốc tế. Nhưng hiện tại, tôi muốn con được học theo cách phù hợp nhất với nó,” chị M. nói.

Homeschooling, xét đến cùng, không phải là “giải pháp tốt nhất” cho tất cả mọi người. Nó là một lựa chọn – đòi hỏi nhiều điều kiện, nhiều đánh đổi, và cả sự kiên trì của phụ huynh.

Trong bối cảnh giáo dục đang thay đổi nhanh chóng, homeschooling có thể sẽ tiếp tục phát triển như một xu hướng song song với hệ thống truyền thống. Nhưng để trở thành một mô hình phổ biến và bền vững, nó vẫn cần nhiều hơn những câu chuyện cá nhân – cần cả hành lang pháp lý, nghiên cứu độc lập và sự chuẩn bị từ chính các gia đình lựa chọn con đường này.

Bản chất của homeschooling là mọi kỹ năng xã hội đều phải được “tạo ra”, không phải “mặc định có sẵn”.

Và chính ở điểm đó, homeschooling vừa là cơ hội – vừa là thách thức lớn nhất.

Giáo dục tại gia - Homeschooling: Tiến bộ hay thử nghiệm rủi ro?

Trường Hân