'Giao Chỉ' - khi ký ức văn hóa Việt được kể bằng gốm và ẩm thực

Tại sự kiện ra mắt bộ sưu tập gốm “Giao Chỉ”, dự án sáng tạo giữa BTMA và nghệ sĩ Phạm Kiều Phúc (áo trắng bên phải).

Không chỉ là một trưng bày nghệ thuật, sự kiện mở ra cuộc gặp gỡ độc đáogiữa gốm Bát Tràng và ẩm thực fine dining, gợi lại ký ức văn hóa Việt qua những diễn giải đương đại bằng hình khối gốm và trải nghiệm vị giác.

Bộ sưu tập “Giao Chỉ” được khởi nguồn từ truyền thuyết nhân dạng học của người Việt cổ với hình ảnh bàn chân có ngón cái chõe ngang - dấu chỉ từng gắn với khái niệm “người Giao Chỉ” trong lịch sử. Từ một biểu tượng văn hóa ấy, nghệ sĩ Phạm Kiều Phúc đã chuyển hóa thành những tác phẩm gốm mang tính điêu khắc, kết hợp cùng kỹ thuật chế tác của Bát Tràng Museum Atelier (BTMA) để hình thành một ngôn ngữ thẩm mỹ đương đại.

Những tác phẩm gốm mang tính điêu khắc, kết hợp cùng kỹ thuật chế tác của Bát Tràng Museum Atelier (BTMA).

BTMA là xưởng gốm gần 50 năm tuổi trực thuộc Bảo tàng gốm Bát Tràng (Bát Tràng Museum), được vận hành bởi các thành viên trong gia đình nhằm tiếp nối di sản của cố Nghệ nhân Nhân dân Vũ Đức Thắng. Với Vũ Khánh Tùng, Giám đốc Bát Tràng Museum và Creative Director của BTMA, việc tiếp nối di sản của người cha không chỉ là trách nhiệm gìn giữ truyền thống, mà còn là hành trình tìm kiếm những giá trị bền vững cho gốm Việt trong bối cảnh đương đại.

Từ tinh thần đó, Bát Tràng Museum Atelier được anh Vũ Khánh Tùng cùng các thành viên trong gia đình xây dựng như một không gian sáng tạo, nơi di sản gốm Bát Tràng tiếp tục được đối thoại với nghệ thuật đương đại. Xưởng tập trung nghiên cứu và phát triển các yếu tố thẩm mỹ của gốm Việt truyền thống, từ hình dáng, màu men đến họa tiết trang trí, qua đó chắt lọc và chuyển hóa những tinh hoa ấy vào thiết kế hiện đại, đồng thời hợp tác với các nghệ sĩ ở nhiều lĩnh vực để mở rộng những cách kể chuyện mới cho gốm Việt.

Kỹ thuật men chồng màu nhiều lớp nung ở nhiệt độ khoảng 1.300°C, tạo nên những biến chuyển sắc độ độc bản cho từng tác phẩm.

Trong bộ sưu tập “Giao Chỉ”, bốn tác phẩm được phát triển dựa trên ba yếu tố chính: tạo hình điêu khắc với khối tích vững chãi gợi cảm quan tĩnh lặng phương Đông; các họa tiết lấy cảm hứng từ nghệ thuật nguyên thủy (Primitive Art) như cách “đánh vần” lại ngôn ngữ thị giác của thời kỳ sơ khởi; cùng kỹ thuật men chồng màu nhiều lớp nung ở nhiệt độ khoảng 1.300°C, tạo nên những biến chuyển sắc độ độc bản cho từng tác phẩm.

Theo Vũ Khánh Tùng, các lớp men này mang sắc độ đặc trưng của xưởng gốm, đồng thời là kết quả của quá trình hợp tác sáng tạo giữa nghệ nhân và nghệ sĩ, nơi kỹ thuật truyền thống trở thành nền tảng cho những đối thoại nghệ thuật mới.

Giữa dòng chảy của thời đại, có những dấu chỉ tưởng chừng đã lùi vào quá khứ nhưng vẫn âm thầm tồn tại trong ký ức văn hóa. “Giao Chỉ” vì thế không chỉ là một bộ sưu tập gốm, mà còn là cách BTMA và nghệ sĩ Phạm Kiều Phúc nhìn lại một ký ức văn hóa Việt, nơi những dấu vết xưa được tái hiện qua hình khối điêu khắc và những diễn giải đương đại của nghệ thuật gốm.

Nghệ sĩ Phạm Kiều Phúc, người sáng lập thương hiệu thiết kế nội thất Module 7, có hơn 20 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực thiết kế sản phẩm. Từ nền tảng đó, chị mở rộng sang thực hành nghệ thuật độc lập với mối quan tâm sâu sắc tới ký ức văn hóa và bản thể. Tiếp nối series collage Into The Unknown (Tàng Ẩn), chị hợp tác cùng xưởng gốm BTMA để ra mắt bộ sưu tập “Giao Chỉ”, nơi những suy tư về di sản và tiềm thức được diễn giải qua ngôn ngữ điêu khắc đương đại.

Chia sẻ về dự án, nghệ sĩ Phạm Kiều Phúc cho biết: “Theo thời gian, ngón chân Giao Chỉ được xem là một dấu chỉ đã mất. Nhưng mất đi không đồng nghĩa với biến mất, đó là sự chuyển hóa. Với tôi, ngón chân Giao Chỉ vừa là dấu hiệu đã lùi vào quá khứ, vừa là một hiện diện trong tâm thức của những người Việt hôm nay…”.

“Giao Chỉ” là nơi những dấu vết xưa được tái hiện qua hình khối điêu khắc và những diễn giải đương đại của nghệ thuật gốm.

Trong không gian của T.U.N.G dining, câu chuyện văn hóa ấy tiếp tục được mở rộng qua những diễn giải ẩm thực đương đại của Chef Hoàng Tùng. Tại sự kiện, đầu bếp giới thiệu thực đơn đặc biệt lấy cảm hứng từ chính các tác phẩm gốm trong bộ sưu tập. Những nguyên liệu quen thuộc của Việt Nam như chẻo truyền thống, ổi Đông Dư, dâu tây Mộc Châu hay phở và cao lầu Hội An được chuyển hóa thành những món ăn tinh tế, kể câu chuyện văn hóa qua trải nghiệm vị giác…

Sự kết hợp giữa nghệ thuật gốm và ẩm thực đương đại tại sự kiện không chỉ dừng lại ở một hoạt động trưng bày hay trải nghiệm vị giác, mà còn mở ra những cách diễn giải mới cho di sản văn hóa Việt Nam. Thông qua cuộc đối thoại giữa thủ công truyền thống và sáng tạo đương đại, “Giao Chỉ” gợi ra một cách tiếp cận mới: đưa những giá trị văn hóa bản địa bước vào đời sống hôm nay bằng ngôn ngữ nghệ thuật hiện đại.

Trong những năm gần đây, Bát Tràng Museum cùng Bát Tràng Museum Atelier đã liên tục tổ chức và tham gia nhiều triển lãm, hoạt động cộng đồng và các dự án sáng tạo với nghệ sĩ đương đại. Mỗi cuộc gặp gỡ mở ra một cách kể chuyện mới cho gốm Bát Tràng, nơi các tác phẩm được tiếp cận bằng những góc nhìn khác nhau, vượt ra ngoài khuôn khổ công năng quen thuộc nhưng vẫn giữ được tinh thần và phong cách riêng của di sản gốm do Cố Nghệ nhân Nhân dân Vũ Đức Thắng để lại.

Đáng chú ý, các tác phẩm tiêu biểu của Bát Tràng Museum Atelier đã được lựa chọn trưng bày tại Osaka EXPO 2025, một trong những sự kiện toàn cầu lớn nhất thế giới. Sự hiện diện này không chỉ góp phần giới thiệu nghệ thuật gốm Việt Nam ra quốc tế, mà còn cho thấy những giá trị thủ công truyền thống vẫn đang tiếp tục được sáng tạo và lan tỏa trong dòng chảy văn hóa đương đại.

TRÀ MY