Giảm thiểu rác thải - nền tảng hình thành đô thị tuần hoàn cho Huế

TP. Huế chủ động triển khai chương trình phân loại rác thải tại nguồn. Ảnh: Ngọc Hòa

Rác thải và yêu cầu phải chuyển hướng

Lượng rác sinh hoạt tại Huế tăng đều qua từng năm, đặc biệt trong các mùa lễ hội và du lịch, khiến công tác thu gom - xử lý thường xuyên chịu áp lực. Rác hữu cơ, bao bì thực phẩm và nhựa dùng một lần chiếm tỷ lệ lớn, tạo gánh nặng cho hệ thống xử lý tập trung. Nguồn lực hiện nay chủ yếu dồn vào khâu thu gom trong khi khâu giảm phát sinh chưa được thực hiện đồng bộ, dẫn đến vòng lặp quen thuộc: Rác nhiều - xử lý quá tải - chi phí tăng. Chuyển hướng sang giảm phát sinh từ gốc là giải pháp căn cơ mà thành phố cần ưu tiên.

Điều 4 của Luật Bảo vệ môi trường 2020 nhấn mạnh nguyên tắc phòng ngừa và giảm thiểu phát sinh chất thải. Trách nhiệm hạn chế rác từ nguồn được quy định cụ thể tại Điều 72 và Điều 73. Theo đó, tổ chức và cá nhân phải chủ động giảm lượng chất thải phát sinh, đặc biệt là sản phẩm nhựa dùng một lần.

Theo Nghị định 08/2022/NĐ-CP, mỗi địa phương được phân thành các vùng môi trường khác nhau, trong đó có vùng hạn chế phát thải - không chỉ về khí thải mà về nhiều loại hình phát thải gây tác động môi trường. Khi một khu vực được xếp vào vùng này, các cơ sở dịch vụ, thương mại, du lịch… phải giảm lượng phát thải và tuân thủ yêu cầu bảo vệ môi trường nghiêm ngặt hơn. Cách phân vùng này giúp địa phương như Huế có cơ sở pháp lý để áp dụng biện pháp giảm thiểu phù hợp với khu vực nhạy cảm hoặc mang giá trị di sản.

Nhiều quốc gia đã thành công khi đặt giảm thiểu vào trung tâm chiến lược môi trường. Tại Nhật Bản, ý thức tiết kiệm tài nguyên được hình thành từ trường học với thói quen dùng bình nước cá nhân, hộp đựng tái sử dụng và phân loại rác chi tiết. Ở Đức, cơ chế hoàn trả bao bì giúp thu hồi vật liệu hiệu quả; Hàn Quốc áp dụng tính phí rác theo lượng thải, tạo động lực kinh tế để người dân cân nhắc khi bỏ rác. Thực tiễn này cũng phù hợp với định hướng của Việt Nam, khi Luật Bảo vệ môi trường 2020 đã quy định tại Điều 79 về việc tính giá dịch vụ thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải rắn sinh hoạt theo khối lượng hoặc thể tích phát sinh. Qua đó cho thấy cơ sở pháp lý cho công cụ kinh tế trong quản lý rác thải đã được xác lập. Điểm chung của các mô hình này là chính sách rõ ràng, hạ tầng phù hợp và chú trọng thay đổi hành vi - những yếu tố Huế có thể tham khảo trong quá trình chuyển đổi.

Những thách thức cần giải quyết

Thời gian qua, Huế đã chủ động triển khai nhiều chương trình nhằm giảm chất thải từ nguồn. Kế hoạch 34/KH-UBND của UBND thành phố ban hành ngày 26/2/2019 nhằm phát động phong trào “Nói không với túi ni lông sử dụng một lần”, xây dựng mô hình điểm tại siêu thị, chợ, trường học; vận động người dân mang túi cá nhân; khuyến khích cơ sở kinh doanh dùng bao bì thân thiện môi trường; đồng thời triển khai tiêu chí “cơ sở xanh”. Các chương trình truyền thông cộng đồng được tổ chức thường xuyên, góp phần nâng cao nhận thức và thay đổi thói quen tiêu dùng.

Để thúc đẩy giảm thiểu trong thời gian tới, Huế có thể bắt đầu từ các khu vực phát sinh rác cao như tuyến phố du lịch và cơ sở dịch vụ. Việc mở rộng mô hình “không nhựa dùng một lần” và bố trí thêm điểm tiếp nước công cộng sẽ giảm lượng chai nhựa dung tích nhỏ - loại rác phổ biến nhất tại điểm tham quan. Đây là giải pháp chi phí thấp nhưng tác động trực tiếp đến lượng rác nhựa thải ra môi trường.

Đối với rác thực phẩm - nhóm chiếm tỷ lệ lớn nhất trong tổng lượng rác sinh hoạt của Huế, việc áp dụng các biện pháp như xây dựng khẩu phần hợp lý, tổ chức khu vực bán thực phẩm sắp hết hạn với giá ưu đãi và giám sát suất ăn tại trường học, bếp ăn tập thể sẽ giúp giảm lượng thực phẩm nấu dư và thức ăn thừa ngay từ đầu. Qua đó, lượng rác hữu cơ phát sinh được cắt giảm trực tiếp, đúng với tinh thần Reduce - giảm rác từ nguồn. Đây là những giải pháp phù hợp với điều kiện địa phương, dễ triển khai và có khả năng nhân rộng, đặc biệt tại các đơn vị công lập và doanh nghiệp dịch vụ ăn uống.

Trong lĩnh vực kinh doanh, chương trình “Bao bì tinh gọn” có thể khuyến khích doanh nghiệp giảm lớp bao bì không cần thiết, ưu tiên vật liệu tái chế hoặc tái sử dụng. Trong bối cảnh cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) tại Việt Nam đang trong quá trình nghiên cứu và hoàn thiện, Huế có thể tiếp cận EPR theo hướng từng bước, tập trung vào khuyến khích doanh nghiệp giảm bao bì khó tái chế và tham gia các mô hình thí điểm thu hồi - tái chế, đặc biệt trong các ngành phát sinh nhiều rác bao bì như du lịch, dịch vụ và hàng tiêu dùng. Mô hình cửa hàng refill cho sản phẩm gia dụng đã thành công ở nhiều nước cũng có thể thí điểm tại Huế để giảm bao bì nhựa dùng một lần.

Ở cộng đồng dân cư, việc xây dựng các điểm đổi đồ, chia sẻ vật dụng, hoặc “thư viện đồ dùng”, sẽ giúp giảm nhu cầu mua mới, nhất là những vật dụng ít dùng đến như dụng cụ sửa chữa, nồi lớn, máy móc gia đình. Đây là giải pháp gắn trực tiếp với triết lý Reduce: Mua ít hơn, dùng lâu hơn. Song song, các chiến dịch truyền thông về tiêu dùng bền vững như “Mua ít lại - dùng lâu hơn” hay “Ưu tiên sản phẩm ít bao bì” sẽ giúp người dân nhận thức rõ hơn vai trò của mình trong giảm phát sinh rác.

Về phía quản lý, Huế có thể cân nhắc việc thí điểm tính phí rác theo lượng thải và ứng dụng công nghệ để giám sát nguồn thải theo khu vực. Công cụ này không chỉ giúp minh bạch trách nhiệm mà còn tạo động lực cho cả doanh nghiệp lẫn người dân giảm lượng rác phát sinh. Khi chính sách, hạ tầng và thói quen cộng đồng cùng thay đổi, Huế hoàn toàn có thể tiến gần mục tiêu trở thành đô thị tuần hoàn.

Giảm phát sinh rác thải chỉ thành công khi có sự tham gia của chính quyền, doanh nghiệp và cộng đồng. Chính quyền ban hành chính sách và tạo điều kiện hạ tầng; doanh nghiệp đổi mới bao bì, dịch vụ; người dân thay đổi thói quen tiêu dùng. Khi 3 yếu tố này vận hành đồng bộ, Huế có thể hướng tới hình ảnh một đô thị sinh thái, xanh và bền vững, phù hợp với tầm vóc của một thành phố di sản.

Đại Viên