Giảm giờ làm: Thêm thời gian cho gia đình nhưng có khiến doanh nghiệp 'đuối sức'?

Ảnh minh họa

Kiến nghị giảm thời gian làm việc của lao động khu vực doanh nghiệp xuống 40-44 giờ mỗi tuần được Sở Nội vụ Sơn La đưa ra khi góp ý dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Lao động cùng một số luật khác. Theo kiến nghị, việc giảm giờ làm cần thực hiện theo lộ trình, tiến tới thống nhất với mức 40 giờ của khu vực công.

Một giờ thêm vào buổi tối cũng quý như tiền

Cuối giờ chiều, khi nhiều công sở bắt đầu thưa người, không phải ai cũng có thể đứng dậy rời bàn làm việc. Với những người làm hành chính như chị Vũ Thị Hoa (36 tuổi), ở Hoàng Liệt, Hà Nội, nhân viên một công ty cổ phần hóa ở Hà Nội, những cuộc họp kéo dài, hồ sơ cần hoàn thiện hay báo cáo cuối tháng có thể khiến thời gian trở về nhà bị đẩy lùi.

Gần 15 năm làm việc trong doanh nghiệp, chị Hoa đã quen với nhịp làm việc từ sáng đến chiều. Trên giấy tờ, thời gian làm việc vẫn nằm trong quy định. Nhưng thực tế, khi công việc phát sinh, không phải lúc nào người lao động cũng có thể đúng giờ đứng dậy ra về. Đặc biệt vào thời điểm cuối tháng, cuối quý, khối lượng hồ sơ, báo cáo thường tăng lên đáng kể.

Phía sau những giờ làm thêm ấy là một câu chuyện tưởng nhỏ nhưng lại chạm đến đời sống của nhiều gia đình, thời gian dành cho con cái.

Chị Hoa có hai con đang tuổi đi học. Buổi sáng, chị đưa con đến trường rồi vội vàng đến cơ quan. Chiều tan làm, nếu công việc thuận lợi, chị có thể về nhà trước bữa tối. Nhưng chỉ cần một cuộc họp kéo dài hoặc một tập hồ sơ cần hoàn thiện, sinh hoạt của cả gia đình lập tức bị xáo trộn.

"Có hôm tôi về đến nhà thì con đã ăn cơm xong", chị kể. Có những câu chuyện ở lớp của con mà chị muốn nghe nhưng sau một ngày làm việc mệt mỏi, thời gian dành cho con đôi khi chỉ còn lại vài phút.

Chị Vũ Thị Hoa

Với chị, vì thế, giảm giờ làm không đồng nghĩa với việc người lao động muốn có thêm thời gian "nhàn rỗi". Đó là mong muốn được sống chậm lại một chút với gia đình. "Một tiếng mỗi ngày đôi khi rất quý. Một tiếng đó có thể là thời gian đưa con đi học thêm, cùng con ăn tối, gọi điện hỏi thăm bố mẹ hoặc đơn giản là nghỉ ngơi", chị Hoa chia sẻ.

Điều đáng nói là bản thân người lao động cũng nhìn thấy mặt còn lại của câu chuyện. Nếu giảm giờ làm nhưng khối lượng công việc không thay đổi, người lao động có thể phải làm việc với cường độ cao hơn, chạy đua với thời gian, thậm chí mang việc về nhà.

"Nếu giờ làm giảm nhưng khối lượng công việc vẫn giữ nguyên, người lao động lại phải chạy nhanh hơn hoặc mang việc về nhà thì thực chất cũng không giải quyết được vấn đề", chị Hoa nói.

Doanh nghiệp ủng hộ nhưng lo bài toán năng suất và thu nhập

Từ phía doanh nghiệp, ông Dương Thanh Đảo, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Hải Đảo Food, cho rằng, mục tiêu giảm thời gian làm việc là điều đáng ủng hộ. Người lao động đi làm không chỉ để có thu nhập mà còn để có một cuộc sống tốt hơn, có thời gian nghỉ ngơi, chăm sóc con cái và gia đình.

Tuy nhiên, từ góc độ một doanh nghiệp sản xuất, ông Đảo bày tỏ băn khoăn, khoảng cách giữa "ủng hộ chủ trương" và "triển khai thế nào cho khả thi" là vấn đề cần được tính toán kỹ.

"Với doanh nghiệp sản xuất, thời gian không chỉ là những con số trên bảng chấm công. Đó còn là công suất, đơn hàng, sản lượng và chi phí. Nếu thời gian làm việc giảm từ 48 xuống 40 giờ mỗi tuần, quỹ thời gian lao động về lý thuyết giảm gần 17%. Trong khi đó, tiền lương, bảo hiểm, nhà xưởng, máy móc, kho vận và nhiều khoản chi phí cố định khác không giảm tương ứng", ông Đảo chia sẻ.

Bài toán đặt ra, nếu năng suất chưa tăng đủ để bù phần thời gian giảm xuống, doanh nghiệp sẽ phải làm gì? Theo ông Đảo, các lựa chọn có thể là tuyển thêm lao động, đầu tư thêm máy móc, tổ chức lại sản xuất, tăng ca ở những khâu cần thiết hoặc chấp nhận giảm sản lượng. Với những ngành có biên lợi nhuận không cao, áp lực này càng rõ rệt.

Ông Dương Thanh Đảo

Ông đặc biệt lưu ý đến nguy cơ giảm giờ làm nhanh hơn tốc độ tăng năng suất. Khi đó, chi phí đơn vị sản phẩm có thể tăng, giá thành tăng và sức cạnh tranh của doanh nghiệp bị ảnh hưởng.

Nhưng điều đó không có nghĩa doanh nghiệp nên giữ người lao động ở nơi làm việc càng lâu càng tốt. "Tôi tin là có", ông Đảo trả lời khi được hỏi liệu giảm giờ làm có giúp người lao động khỏe hơn, cân bằng cuộc sống và nâng cao năng suất hay không.

"Một người lao động mệt mỏi chưa chắc tạo ra nhiều giá trị hơn chỉ vì ở nhà máy thêm một hoặc hai giờ. Ngược lại, sự mệt mỏi có thể kéo theo sai sót, hao hụt, chất lượng công việc giảm và nguy cơ mất an toàn. Một người được nghỉ ngơi đầy đủ, có đời sống gia đình ổn định và tinh thần thoải mái sẽ có điều kiện tập trung và gắn bó hơn với công việc", ông Đảo nhấn mạnh.

Tuy nhiên, ông Đảo đặt thêm một câu hỏi rất thực tế, thu nhập của người lao động sẽ ra sao? Ở nhiều khu công nghiệp, tăng ca vẫn là một phần quan trọng trong thu nhập của người lao động. Nếu giảm giờ làm khiến cơ hội tăng ca giảm xuống trong khi năng suất chưa được cải thiện, thu nhập thực tế của người lao động có thể bị tác động. Khi ấy, một chính sách nhằm giúp người lao động có thêm thời gian nghỉ ngơi lại có nguy cơ khiến một bộ phận người lao động phải tìm thêm việc ngoài giờ để bù thu nhập.

Bởi vậy, theo ông Đảo, mục tiêu cuối cùng không nên chỉ là "làm ít giờ hơn", mà phải là làm ít giờ hơn, năng suất cao hơn và thu nhập tốt hơn, đồng thời đảm bảo doanh nghiệp vẫn duy trì được sức cạnh tranh.

Ông Dương Thanh Đảo cũng cho rằng, Nhà nước nên có lộ trình, có thể từng bước từ 48 xuống 44 giờ rồi đánh giá tác động trước khi tiến tới 40 giờ. Quan trọng hơn, không nên áp dụng một mô hình giống nhau cho mọi ngành nghề. Văn phòng khác nhà máy; sản xuất khác thương mại, dịch vụ; doanh nghiệp công nghệ khác doanh nghiệp chế biến thực phẩm.

Cùng với lộ trình, doanh nghiệp cần được hỗ trợ đầu tư công nghệ, tự động hóa, chuyển đổi số, đào tạo lao động và cải tiến quản trị. Khi một giờ làm việc tạo ra nhiều giá trị hơn, việc giảm tổng thời gian làm việc mới có thể diễn ra mà không làm suy giảm sức cạnh tranh. Bài toán vì thế không phải là lựa chọn giữa người lao động và doanh nghiệp.

Từ 48 xuống 40 giờ: Không chỉ là phép tính trên bảng chấm công

PGS.TS Nguyễn Thị Lan Hương, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học Lao động và Xã hội, cho rằng, nếu đã giảm thì nên hướng tới mức 40 giờ thay vì dừng ở 44 giờ.

Theo bà, mức 44 giờ có thể chưa tạo ra thay đổi đủ lớn đối với đời sống người lao động. Trong khi đó, xu hướng quốc tế đang hướng tới việc rút ngắn thời gian làm việc và tăng thời gian nghỉ ngơi.

PGS.TS Nguyễn Thị Lan Hương

"Nghỉ ngơi không nên chỉ được nhìn như khoảng thời gian "không làm việc". Khi người lao động có thêm thời gian phục hồi sức khỏe, chăm sóc con cái, dành thời gian cho gia đình, tham gia các hoạt động xã hội, du lịch hay các hoạt động tiêu dùng, những khoảng thời gian ấy vẫn có thể tạo ra giá trị kinh tế và xã hội", bà Hương nêu quan điểm.

Theo nữ chuyên gia, việc chuyển từ 48 xuống 40 giờ có thể tạo thêm khoảng thời gian thực chất cho người lao động. Trong khi đó, phương án 44 giờ có nguy cơ chỉ tạo ra một khoảng thời gian "ở giữa", chưa đủ để thay đổi đáng kể cách tổ chức đời sống.

Bà cũng nhấn mạnh nhu cầu nghỉ hai ngày mỗi tuần trong bối cảnh đời sống hiện đại, khi người lao động không chỉ cần thời gian phục hồi sức khỏe mà còn phải chăm sóc con cái, vun đắp gia đình và tái tạo sức lao động. Ở góc độ này, giảm giờ làm không đơn thuần là câu chuyện về quyền lợi của người lao động. Đó còn là câu chuyện về chất lượng nguồn nhân lực.

"Một người lao động có thời gian nghỉ ngơi hợp lý sẽ có cơ hội phục hồi thể chất và tinh thần. Một người mẹ có thêm thời gian có thể đồng hành cùng con. Một gia đình có thêm thời gian bên nhau có thể tạo ra những giá trị mà bảng chấm công không thể đo đếm", bà Hương nhấn mạnh.

Người lao động cần thời gian để sống, chăm sóc gia đình và tái tạo sức lao động. Doanh nghiệp cần năng suất, sự ổn định và khả năng cạnh tranh. Hai nhu cầu ấy tưởng như đối lập nhưng thực tế lại có thể bổ trợ cho nhau nếu chính sách được thiết kế đủ dài hơi.

Với chị Hoa, điều chị mong chờ không phải một ngày làm việc "nhàn" hơn mà là một nhịp sống bớt gấp gáp hơn. Với doanh nghiệp, điều họ cần không phải là kéo dài thời gian làm việc, mà là mỗi giờ lao động tạo ra nhiều giá trị hơn. Và với chính sách, có lẽ đích đến cần được đặt ở một câu hỏi lớn hơn, làm thế nào để người lao động có thêm thời gian cho cuộc sống mà doanh nghiệp vẫn có thể phát triển?

Nếu tìm được lời giải cho câu hỏi ấy, giảm giờ làm có thể là bước chuyển từ tư duy "làm nhiều giờ" sang "làm việc hiệu quả", từ mục tiêu tăng thời lượng lao động sang nâng cao chất lượng của từng giờ làm việc.

Trường Lê