Giải ngân đầu tư công: Vì sao dòng vốn sử dụng chậm?

Cán bộ nhiều địa phương tỉnh Lâm Đồng bám sát công tác giải phóng mặt bằng, hành lang đường bộ để bàn giao mặt bằng kịp thời cho chủ đầu tư. Ảnh: Nguyễn Lương

Bức tranh tương phản: vốn sẵn sàng, công trường “bất động”

Bước vào năm 2026, năm khởi đầu của kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm (2026 - 2030), tỉnh Lâm Đồng đã thể hiện một quyết tâm chính trị rất lớn thông qua công tác chuẩn bị đầu tư công bài bản và chủ động.

Ngay từ những ngày cuối năm trước, HĐND tỉnh đã ban hành Nghị quyết số 93/NQ-HĐND/2025 nhằm cụ thể hóa và cụ thể hóa sớm 100% quyết định giao vốn của Thủ tướng Chính phủ. Không dừng lại ở việc thụ động tiếp nhận dòng vốn Trung ương, Lâm Đồng còn chủ động huy động tăng thêm 980.100 triệu đồng từ các nguồn thu nội tỉnh bao gồm ngân sách tập trung, tiền sử dụng đất và xổ số kiến thiết. Tính đến ngày 17/6/2026, tổng nguồn vốn ngân sách địa phương được phân bổ đạt tới 15.230.180 triệu đồng, đạt tỷ lệ 96,1% kế hoạch.

Sự quyết liệt của lãnh đạo tỉnh còn thể hiện qua cơ cấu phân bổ dòng vốn rất khoa học, tuân thủ nghiêm ngặt Luật Đầu tư công và Luật Ngân sách nhà nước. Tỉnh tập trung cao độ, ưu tiên hàng đầu cho các dự án chuyển tiếp, các công trình giao thông trọng điểm, cấp bách liên vùng nhằm chấm dứt tình trạng đầu tư dàn trải của các giai đoạn trước. Toàn bộ nguồn vốn Trung ương bổ sung xây dựng trường học tại các xã biên giới cũng được giải ngân chi tiết 100% ngay từ tháng 3/2026. Cơ cấu tổng vốn duy trì tỷ lệ vốn ngân sách địa phương áp đảo ở mức 83,38%, chứng tỏ quyền chủ động tài chính rất lớn của tỉnh.

Thế nhưng, thực tế thanh quyết toán ngoài hiện trường lại đạt rất thấp so với mặt bằng chung cả nước. Số liệu thống kê chính thức của UBND tỉnh chỉ ra rằng: Lũy kế giải ngân tổng vốn kế hoạch năm 2026 và kế hoạch năm 2025 kéo dài của toàn tỉnh mới chỉ vỏn vẹn đạt 3.113.367 triệu đồng trên tổng quy mô vốn 20.115.482 triệu đồng, tức mới đi được 15,48% chặng đường.

Nếu bóc tách riêng dòng vốn năm 2026, con số này còn thấp hơn khi mới giải ngân 2.151.597 triệu đồng, chỉ đạt 14,47% so với kế hoạch Thủ tướng giao và chạm mức 13,58% so với kế hoạch HĐND tỉnh giao.

Áp lực nặng nề nhất nằm ở nguồn vốn năm 2025 kéo dài sang năm 2026, vốn có hạn định nghiêm ngặt bắt buộc phải tiêu hết trong năm nay, hiện cũng chỉ mới đạt 22,53% (961.770 triệu đồng trên tổng số hơn 4.268 tỷ đồng). Do đó, một nghịch lý dòng tiền ngàn tỷ này đó là: Tiền không thiếu, nhưng tiền không thể tiêu.

Đầu tư hạ tầng giao thông được xem là động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và nâng cao năng lực kết nối vùng của tỉnh Lâm Đồng

Phân hóa giữa 2 khối chủ đầu tư

Đi sâu vào phân tích định lượng dòng vốn, báo cáo của UBND tỉnh cho thấy, sự phân hóa, đối lập sâu sắc về năng lực hấp thụ vốn giữa nhóm chủ đầu tư cấp tỉnh và nhóm chủ đầu tư cấp cơ sở. Nhóm chủ đầu tư cấp tỉnh, bao gồm 31 ban quản lý dự án (BQLDA) chuyên trách và các sở, ngành lớn, là những đơn vị nắm giữ đến hơn 80% tổng nguồn lực tài chính của toàn tỉnh. Đây là lực lượng chịu trách nhiệm triển khai các dự án lớn, tuyến cao tốc động lực và các công trình hạ tầng kỹ thuật số quy mô lớn.

Tuy nhiên, khối các BQLDA chỉ giải ngân đạt 1.745.923 triệu đồng trên tổng số 10.871.222 triệu đồng được giao, tương đương tỷ lệ rất thấp là 16,05%. Cần nhớ rằng, khối các BQLDA đóng vai trò chủ lực (chiếm khoảng 60% tổng lượng vốn của tỉnh) nhưng tiến độ hiện tại lại kéo lùi đáng kể chỉ số chung. Tương tự, khối sở, ngành và đơn vị cấp tỉnh khác cũng chỉ nhỉnh hơn một chút với tỷ lệ 17,64% (đạt 925.477 triệu đồng trên tổng số hơn 5.247 tỷ đồng).

Trái ngược hoàn toàn với sự trì trệ của cấp tỉnh, nhóm chủ đầu tư cấp cơ sở (xã, phường, đặc khu) lại trở thành điểm sáng bất ngờ về tốc độ thi công lắp đặt. Tính riêng nguồn ngân sách cấp xã quản lý trực tiếp (1.284.353 triệu đồng), các địa phương đã giải ngân được 423.035 triệu đồng, đạt tỷ lệ 32,94%. Nếu tính tổng thể toàn khối cơ sở bao gồm cả các nguồn vốn ủy quyền và phối hợp khác (1.344.924 triệu đồng), tỷ lệ giải ngân đạt tới 32,91% kế hoạch giao - cao gấp hơn 2 lần tỷ lệ trung bình chung của khối BQLDA cấp tỉnh theo báo cáo. Kết quả sự vượt trội của chủ đầu tư cấp xã nằm ở quy mô dự án vì các công trình cấp xã thường nhỏ lẻ, kỹ thuật đơn giản, quy trình thủ tục nhanh gọn và dễ tận dụng lực lượng lao động, vật liệu tại chỗ nên dòng vốn xây lắp được đẩy đi rất nhanh.

Ngành xây dựng đạt thấp, kéo theo nhiều dịch vụ khác đình trệ, ảnh hưởng đến tăng trưởng GRDP. Ảnh: Nguyễn Lương

Biến động bộ máy…

Tuy có tốc độ giải ngân vốn xây lắp tại địa phương rất tốt, nhưng khối xã, phường, đặc khu lại đang bộc lộ năng lực quản lý tổng thể, đặc biệt là trong công tác bồi thường và giải phóng mặt bằng (GPMB) cho toàn bộ các dự án trên địa bàn.

Nguyên nhân gốc rễ xuất phát từ nhiều vấn đề. Song sự thay đổi về phương thức khiến bộ máy cơ sở rơi vào trạng thái lúng túng và quá tải nghiêm trọng. Đội ngũ cán bộ địa chính, quản lý dự án cấp xã vừa mới được kiện toàn, đa số đều thiếu kinh nghiệm chuyên môn sâu về Luật Đầu tư công mới và các quy định quản lý đất đai phức tạp. Sự hụt hơi về năng lực thực thi khi đối mặt với những bộ hồ sơ pháp lý đền bù đồ sộ của các dự án giao thông đã tạo thành một điểm nghẽn hành chính cực lớn, khiến tiến độ phê duyệt phương án bồi thường bị trì hoãn kéo dài.

Cầu Mimosa đã hoàn thiện và đưa vào sử dụng

Và “thay lời muốn nói”

Trước thực trạng này, mới đây làm việc với Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng khu vực Lạc Dương, Đạ Huoai và Đam Rông, ông Võ Ngọc Hiệp - Phó Chủ tịch UBND tỉnh cho rằng, tiến độ giải ngân nguồn vốn đầu tư công của ban là rất thấp. Vì vậy, Phó Chủ tịch đề nghị đơn vị phải xem nhiệm vụ triển khai các dự án đầu tư và giải ngân nguồn vốn đầu tư công là nhiệm vụ duy nhất từ nay đến cuối năm để quyết tâm hoàn thành và hoàn thành vượt mức chỉ tiêu được giao trong năm 2026.

Còn chiều ngày 7/7, chủ trì buổi làm việc với Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng số 1, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Võ Ngọc Hiệp nhấn mạnh: ban và các ban quản lý dự án đầu tư xây dựng khu vực trực thuộc phải xây dựng kế hoạch, lộ trình thực hiện từng dự án theo tuần gắn với trách nhiệm từng cá nhân để đẩy nhanh tiến độ thi công và giải ngân vốn đầu tư công năm 2026”.

Xuân Trung - Văn Tâm .