Giải mã 'The Odyssey'

Kế thừa truyền thống kể chuyện truyền miệng của người Hy Lạp cổ đại, bản chuyển thể The Odyssey của Christopher Nolan mở ra qua lời ca của một người hát rong, đan xen những hồi tưởng của chính Odysseus, vị anh hùng đứng sau kế sách “con ngựa thành Troy”.

Sau mười năm chinh chiến, vị vua xứ Ithaca lên đường trở về quê nhà. Nhưng hành trình hồi hương ấy kéo đã phải dài thêm một thập kỷ, đưa ông đi qua nhiều hòn đảo nơi có sự tồn tại của quái vật, phù thủy, những lời tiên tri cùng vô số thử thách tưởng chừng không thể vượt qua.

Trong câu chuyện của Christopher Nolan, chiến thắng thành Troy không phải hồi kết của cuộc chiến, mà mới là điểm khởi đầu của một bi kịch khủng khiếp: sự day dứt và mặc cảm tội lỗi tràn ngập trong tâm trí vua Ithaca.

"Luật của Zeus" và “con ngựa thành Troy”

Cần biết trước khi câu chuyện The Odyssey bắt đầu, chiến tranh đã âm ỉ nhen nhóm ở phương xa. Helen, hoàng hậu xứ Sparta, được xem là người phụ nữ đẹp nhất thế gian. Hoàng tử Paris của thành Troy đem lòng say mê nàng, và Helen quyết định rời Sparta để đi theo Paris.

Phẫn nộ vì mất vợ, vua Menelaus cầu viện anh trai là Agamemnon - vị vua quyền lực nhất trong các vương quốc Hy Lạp. Agamemnon thực chất là chồng của Clytemnestra - chị em song sinh với Helen, nhưng ông vẫn lựa chọn đứng về phe em trai. Agamemnon tập hợp liên quân Hy Lạp, mở màn chiến tranh tại thành Troy.

Về phía Odysseus, ông là vua xứ Ithaca, cùng hoàng hậu Penelope thường tổ chức yến tiệc linh đình tại cung điện. Ông nổi tiếng là người duy nhất có thể lên dây được cây cung gỗ của mình, bắn một mũi tên xuyên qua lỗ nhỏ của 12 chiếc rìu.

Theo lệnh triệu tập liên quân Hy Lạp tiến về thành Troy, Odysseus dặn Penelope rằng nếu con trai họ, Telemachus, trưởng thành trước ngày ông trở về thì nàng hãy tái giá. Ông tổ chức bốc thăm để tuyển chọn những người sẽ gia nhập quân đội Ithaca cho cuộc vượt biển đầy gian truân này.

The Odyssey có thời lượng gần 3 tiếng.

Liên quân Hy Lạp trải qua mười năm giao tranh khốc liệt tại thành Troy, một pháo đài tưởng như bất khả xâm phạm. Khi cuộc chiến rơi vào thế bế tắc, Odysseus nghĩ ra kế hoạch chế tạo con ngựa gỗ khổng lồ che giấu hàng trăm quân lính tinh nhuệ bên trong. Phần còn lại của hạm đội giả vờ rút lui để đánh lạc hướng quân Troy, trong khi một người lính ở lại, giả làm sứ giả mang con ngựa đến như món quà hòa bình.

Người được chọn ở lại là Sinon. Điều đặc biệt là Odysseus cố tình không tiết lộ kế hoạch cho anh, để lời nói và phản ứng của Sinon khi bị quân Troy bắt giữ hoàn toàn tự nhiên, đủ sức thuyết phục kẻ địch.

Vài ngày sau, lính Troy phát hiện con ngựa gỗ và sát hại Sinon ngay tại chỗ. Cho đến giây phút cuối cùng, người lính trẻ vẫn khẳng định con ngựa là lễ vật dâng lên nữ thần Athena. Tin vào lời trăng trối ấy, quân Troy đưa con ngựa vào thành.

Đến khi màn đêm xuống, Odysseus cùng những chiến binh ẩn mình bên trong con ngựa lặng lẽ thoát ra, mở cổng thành cho Agamemnon và đại quân Hy Lạp đang chờ sẵn. Liên quân tràn vào, đánh chiếm Troy và giành thắng lợi cuối cùng, khép lại cuộc chiến dai dẳng suốt một thập kỷ.

Trong phim, “luật của Zeus” được nhắc lại rất nhiều lần. Trong thần thoại Hy Lạp, Zeus không chỉ là vị thần tối cao mà còn là người bảo hộ cho xenia - luật thiêng về lòng hiếu khách. Mọi vị khách, dù là kẻ hành khất vô danh, đều phải được chủ nhà đối xử, tiếp đón bằng sự tôn trọng, bởi biết đâu đó lại là một vị thần đang cải trang.

Ở Ithaca, Odysseus và Penelope từng mở rộng cửa cung điện đón tiếp tất cả vì tôn trọng luật của Zeus. Nhưng tại Troy, mọi ranh giới đạo đức đều sụp đổ. Chiến tranh khiến lòng hiếu khách bị thay thế bằng sự lừa dối, tàn sát và phản bội. Với danh nghĩa món quà, con ngựa khổng lồ chứa hàng trăm binh lính là cái bẫy khiến Troy thất thủ sau một đêm. Dưới góc nhìn của Nolan, con ngựa thành Troy không còn là biểu tượng của trí tuệ quân sự, mà là khoảnh khắc con người chấp nhận phá vỡ một trật tự thiêng liêng để giành được chiến thắng.

Chính từ thời khắc ấy, số phận của Odysseus cũng rẽ sang một hướng khác. Cuộc chiến thành Troy khép lại, nhưng bản án mà các vị thần dành cho người hùng mới chỉ bắt đầu.

Thử thách với Odysseus

Sau khi thành Troy bị đốn hạ, ba vị vua - Agamemnon, Menelaus và Odysseus - tạm biệt nhau rồi lên đường trở về vương quốc của mình.

Helen phải trở lại Sparta cùng Menelaus. Để ngăn một cuộc chiến tương tự tái diễn, Menelaus rạch nát gương mặt vợ, hủy hoại vĩnh viễn nhan sắc từng được ca tụng là đẹp nhất trần gian. Trong khi, Agamemnon hân hoan trở về quê hương, tin rằng Clytemnestra sẽ dang rộng vòng tay chào đón mình. Nhưng suốt những năm chồng vắng mặt, Clytemnestra âm thầm lên kế hoạch báo thù cho cái chết của con, đứa bé bị chính Agamemnon hiến tế để cầu chiến thắng trước ngày ra trận. Chẳng bao lâu sau ngày Agamemnon hồi hương, Clytemnestra ám sát ông.

Penelope chờ chồng suốt 20 năm tại Ithaca.

Vận may cũng không mỉm cười với Odysseus và những chiến binh Ithaca. Sự sụp đổ của thành Troy đồng nghĩa luật của Zeus bị chà đạp. Sự thật không thể phủ nhận là họ đã xúc phạm đấng thần linh. Từ đây, hành trình vị vua Ithaca đối diện sai lầm và tìm lại bản thân của ngày ra trận được Christopher Nolan dày công khắc họa. Những con quái vật, lời nguyền hay các vị thần vẫn lần lượt xuất hiện, nhưng chúng không đơn thuần là chướng ngại vật mà trở thành phép thử buộc Odysseus phải đối mặt với hậu quả từ chính quyết định năm xưa.

Sóng gió bắt đầu khi Odysseus cùng đoàn quân dạt đến hòn đảo của Polyphemus, gã khổng lồ một mắt. Để thoát thân, họ liều lĩnh đâm mù con quái vật. Thế nhưng Polyphemus lại là con trai của Poseidon. Hành động ấy khiến thần biển nổi cơn thịnh nộ, để rồi cả gió lẫn biển đều quay lưng với Odysseus. Con thuyền của ông tiếp tục bị cuốn đến vùng đất của những gã khổng lồ Laestrygonia. Họ bị tàn sát và chỉ còn duy nhất một con thuyền cùng số ít thủy thủ sống sót.

Điểm dừng chân tiếp theo là đảo Aeaea, nơi nữ phù thủy Circe biến toàn bộ thuộc hạ của Odysseus thành bầy lợn. Sau cùng, Odysseus thuyết phục được Circe hóa giải lời nguyền. Trước khi chia tay, Odysseus được chỉ dẫn phải xuống cõi âm tìm gặp nhà tiên tri Tiresias, nếu còn nuôi hy vọng trở về Ithaca. Chuyến đi xuống âm phủ này có thể coi là bước ngoặt của cả bộ phim.

Ở nơi ranh giới giữa sự sống và cái chết, Odysseus lần lượt gặp lại những bóng ma của quá khứ. Linh hồn Sinon xuất hiện với nỗi oán giận khôn nguôi, oán trách Odysseus đã biến mình thành quân cờ hiến tế trong kế sách con ngựa thành Troy. Sinon cũng tiết lộ rằng những chiến binh Ithaca tử trận vẫn chưa thể yên nghỉ vì không được cử hành tang lễ theo nghi thức của Hy Lạp. Anh yêu cầu Odysseus phải trả báo thù cho mình, tiếp tục đi về phương Tây để tưởng nhớ những người đã ngã xuống.

Tiếp đó là linh hồn Agamemnon kể lại việc bị chính vợ mình sát hại, khuyên Odysseus khi quay về Ithaca phải che giấu thân phận, để nhận ra ai mới thực sự là đồng minh. Sau cùng, nhà tiên tri Tiresias chỉ cho Odysseus con đường về quê. Trước hết, ông phải vượt qua vùng biển của các Sirens - những sinh vật có tiếng hát cám dỗ. Tiếp đó, ông buộc phải lựa chọn một trong hai con đường: vượt xoáy nước Charybdis, nơi toàn bộ thủy thủ đoàn chắc chắn sẽ bỏ mạng, hoặc đi qua hang trú ngụ của quái vật biển Scylla, nơi chỉ sáu người trong thủy thủ đoàn phải hy sinh.

Song theo lời tiên tri, lựa chọn nào rốt cuộc cũng không thay đổi được số phận: sau khi đặt chân lên hòn đảo của thần Apollo, toàn bộ thuộc hạ của Odysseus đều sẽ chết vì dám giết đàn bò của vị thần Mặt Trời.

Tin rằng mình có thể đánh bại số mệnh, Odysseus quyết định giấu kín lời tiên tri ấy. Đó là khoảnh khắc Nolan bóc tách bản chất nhân vật. Odysseus ngoan cố, không chấp nhận lời sấm truyền. Ông tin trí tuệ của mình có thể đánh bại lời tiên tri nên giấu kín sự thật với đồng đội. Điều chẳng ngờ là quyết định ấy làm rạn nứt niềm tin của những người lính dành cho vị vua. Khi con thuyền đến gần Charybdis, các thủy thủ tự ý đổi hướng sang Scylla vì không còn tin Odysseus. Sáu người thiệt mạng đúng như định mệnh đã báo trước.

Phát hiện Odysseus che giấu bí mật, các chiến binh yêu cầu ông nói toàn bộ sự thật. Odysseus buộc phải tiết lộ và cầu xin mọi người không động tới đàn bò thiêng trên hòn đảo của Apollo. Tất cả đều đồng ý, nhưng lời hứa ấy cuối cùng vẫn tan thành mây do họ kiệt quệ vì đói.

Cơn thịnh nộ của Zeus, Poseidon và Apollo hợp lại, nhấn chìm toàn bộ đoàn quân của Odyssey, chỉ mình ông sống sót và dạt vào hòn đảo của nữ thần Calypso. Calypso vốn bị các vị thần Olympus lưu đày đến hòn đảo này sau khi họ đánh bại tộc Titan.

Odysseus đối diện rất nhiều thách thức trước khi trở về quê nhà.

Nếu trong thiên sử thi của Homer, hành trình hồi hương chủ yếu là chuỗi thử thách của các vị thần, thì Nolan diễn giải nó như quá trình một người đàn ông học cách thừa nhận tội lỗi. 7 năm bị “giam cầm” trên đảo Ogygia là nốt trầm nhất trong bản nhạc The Odyssey. Hoa sen mà Calypso sử dụng giúp Odysseus quên Penelope, quên Telemachus và cả nỗi đau của quá khứ. Nhưng sự bình yên ấy rốt cuộc vẫn là ảo ảnh.

Chỉ khi dám gọi tên chấn thương trong lòng và thừa nhận rằng điều khiến mình sợ hãi nhất là đối diện với tấn thảm kịch đã gây ra ở thành Troy, Odysseus mới thực sự được giải thoát. Calypso giúp Odysseus hiểu rằng muốn hồi hương, trước hết phải học cách chấp nhận giới hạn của bản thân và cúi đầu trước ý chí của các vị thần.

Hai mươi năm sau ngày rời Ithaca, Odysseus trở về trong hình hài một kẻ hành khất. Người đầu tiên ông gặp là Eumaeus, người chăn lợn trung thành nay đã già khú, mù lòa. Ông cũng tái ngộ hoàng tử Telemachus, nhưng cậu không nhận ra cha, cho đến khi cả hai bắt gặp Argus - chú chó già của Odysseus. Suốt hai mươi năm mòn mỏi chờ đợi chủ nhân, nó chỉ kịp vẫy đuôi mừng rồi trút hơi thở cuối.

Bất chấp những loạn lạc, thay đổi đang ngày càng lan rộng ngoài khơi, luật của Zeus vẫn được tôn trọng tại Ithaca. Trong suốt hai thập kỷ Odysseus vắng mặt, vợ ông là Penelope phải tiếp đón hơn một trăm kẻ cầu hôn, mang theo dã tâm chiếm đoạt ngai vàng.

Trong đêm tiệc, bị thu hút bởi người hành khất bí ẩn, Penelope muốn gặp ông mà không hay biết đó chính là chồng mình. Cách nhau một tấm rèm ngăn, Odysseus kể cho vợ nghe những câu chuyện về cuộc chiến ở thành Troy. Cũng trong cuộc trò chuyện ấy, vị vua Ithaca lần đầu tiên thừa nhận sự thật về cơn ác mộng đeo bám mình suốt hàng thập kỷ. Ông sợ trở về vì chính mình đã phá bỏ luật thiêng của Zeus tại cuộc chiến thành Troy.

Khoảnh khắc Odysseus thú nhận là cao trào cảm xúc của phim. Cuộc chiến cuối cùng với đám kẻ tới cầu hôn Penelope không đơn thuần là màn trừng phạt những kẻ tiếm quyền, mà còn khép lại món nợ kéo dài suốt hai thập kỷ. Ông giết Antinous để thực hiện lời hứa với Sinon, đoàn tụ cùng gia đình thân yêu.

Đó cũng là cách Nolan khép lại hành trình chuộc lỗi của Odysseus, từ người hùng đứng sau kế sách “con ngựa thành Troy” thành kẻ bị đày đọa bởi chính lựa chọn của mình. Ở The Odyssey, Ithaca không chỉ là quê hương, mà là đích đến của hành trình chuộc tội - nơi người hùng đối diện với tội ác chiến tranh, nhìn thẳng vào nội tâm và học cách tha thứ cho chính mình để tìm được sự giải thoát.

Sau tất cả, Odysseus và Penelope lên đường về phương Tây để tưởng nhớ những người lính đã ngã xuống. Trong thần thoại Hy Lạp, phương Tây là biểu tượng của cái chết, cũng là con đường đến cõi Elysium, hay miền cực lạc, nơi an nghỉ cuối cùng dành cho các anh hùng.

Tống Khang

Ảnh: Universal