Giá vật liệu xây dựng tăng mạnh: Bộ Xây dựng chỉ rõ nguyên nhân, đề xuất loạt giải pháp ứng phó

Nguyên nhân đa chiều từ “cú sốc” năng lượng toàn cầu

Theo Báo cáo số 835/VKT-GXD ngày 1/4/2026 của Viện Kinh tế xây dựng gửi Bộ trưởng Trần Hồng Minh, mặt bằng giá vật liệu xây dựng trong tháng 3/2026 ghi nhận xu hướng tăng rõ rệt so với tháng trước đó.

Cụ thể, xi măng tăng từ khoảng 6,15% đến hơn 8,3%, chủ yếu do chi phí năng lượng đầu vào như điện và than tăng cao, kéo theo chi phí vận chuyển gia tăng. Dù năng lực sản xuất vẫn vượt cầu, các doanh nghiệp đã phải điều tiết tồn kho để tránh gây “sốc giá”.

Thép xây dựng tăng nhẹ hơn, khoảng 1,6% đến 2,53%. Nguyên nhân chính không đến từ giá nguyên liệu mà từ chi phí logistics, đặc biệt là vận tải biển quốc tế bị ảnh hưởng bởi rủi ro tại khu vực Trung Đông.

Đáng chú ý, nhóm vật liệu cát và đá xây dựng tăng mạnh nhất trong nhóm vật liệu truyền thống, dao động từ hơn 9,4% đến gần 27%. Giá dầu diesel tăng đột biến tới 57,4% khiến chi phí khai thác, vận hành máy móc tăng theo. Đồng thời, việc siết chặt quản lý môi trường và khai thác khoáng sản khiến nguồn cung bị thu hẹp cục bộ.

Nhựa đường là mặt hàng ghi nhận mức tăng cao nhất, trên 31%. Đây là hệ quả trực tiếp từ biến động của thị trường dầu thô thế giới khi xung đột tại Trung Đông làm gián đoạn nguồn cung và đẩy chi phí vận tải, bảo hiểm tăng mạnh.

Các loại vật liệu khác như gạch xây, gạch lát cũng chịu áp lực tăng giá do chi phí vận chuyển, năng lượng và nhu cầu xây dựng tăng cao sau kỳ nghỉ Tết Nguyên đán.

Báo cáo của Viện Kinh tế xây dựng chỉ ra hai nhóm nguyên nhân chính dẫn đến biến động giá.

Về khách quan, yếu tố địa chính trị tại Trung Đông đóng vai trò then chốt. Căng thẳng tại eo biển Hormuz và Biển Đỏ làm gián đoạn nguồn cung dầu thô toàn cầu, buộc các tuyến vận tải phải thay đổi hành trình, kéo theo chi phí logistics và bảo hiểm tăng cao.

Cùng với đó, giá năng lượng và nguyên liệu đầu vào biến động mạnh, ảnh hưởng trực tiếp đến các ngành sản xuất tiêu tốn nhiều năng lượng như xi măng, thép. Giá nhiên liệu tăng còn tạo hiệu ứng dây chuyền, làm tăng chi phí vận tải và giá thành vật liệu đến chân công trình.

Ngoài ra, việc tăng cường quản lý tài nguyên và môi trường khiến nhiều mỏ vật liệu bị hạn chế khai thác, dẫn đến nguồn cung không đáp ứng kịp nhu cầu.

Ở góc độ chủ quan, một số bất cập trong quy hoạch và cấp phép mỏ vật liệu tại địa phương khiến nguồn cung không theo kịp tiến độ các dự án lớn. Tâm lý đầu cơ, găm hàng của một số đơn vị trung gian cũng góp phần đẩy giá lên cao hơn thực tế. Bên cạnh đó, áp lực giải ngân đầu tư công khiến nhiều dự án triển khai đồng loạt, gây quá tải hệ thống cung ứng.

Giải pháp đồng bộ từ Trung ương đến địa phương

Biến động giá vật liệu đã tác động trực tiếp đến chi phí đầu tư xây dựng. Theo tính toán, dự toán xây dựng trong tháng 3/2026 tăng từ khoảng 1,9% đến hơn 8% so với tháng trước.

Trong đó, công trình giao thông chịu ảnh hưởng nặng nề nhất, có thể tăng tới hơn 8% và thậm chí lên đến gần 16% nếu giá nhiên liệu tiếp tục leo thang. Nguyên nhân là do các công trình này phụ thuộc lớn vào nhựa đường, đá và nhiên liệu.

Các loại hình công trình khác như nông nghiệp, hạ tầng kỹ thuật, dân dụng và công nghiệp cũng ghi nhận mức tăng nhưng thấp hơn.

Đáng lo ngại, biến động giá còn gây khó khăn trong quản lý hợp đồng xây dựng. Các hợp đồng trọn gói hoặc đơn giá cố định gần như không thể điều chỉnh, khiến nhà thầu chịu áp lực lớn về chi phí. Ngay cả hợp đồng đơn giá điều chỉnh cũng gặp vướng mắc do độ trễ trong công bố giá và thiếu nguồn dự phòng.

Trong bối cảnh đó, nhiều dự án đầu tư công có nguy cơ vượt tổng mức đầu tư, ảnh hưởng đến kế hoạch giải ngân và mục tiêu tăng trưởng GDP năm 2026.

Trước thực trạng trên, Viện Kinh tế xây dựng đã đề xuất một loạt giải pháp mang tính hệ thống.

Ở cấp quản lý đầu tư công, cần điều chỉnh linh hoạt kế hoạch vốn trung hạn giai đoạn 2026-2031 và cho phép sử dụng nguồn dự phòng đối với các dự án chịu ảnh hưởng lớn từ biến động giá.

Về quản lý chi phí xây dựng, giải pháp trọng tâm là cập nhật và công bố giá vật liệu, chỉ số giá xây dựng kịp thời theo tháng hoặc sớm hơn. Đồng thời, cần tăng cường kiểm tra việc công bố giá tại địa phương để hạn chế độ trễ so với thị trường.

Một nội dung quan trọng khác là nghiên cứu ban hành hướng dẫn điều chỉnh giá hợp đồng trong trường hợp bất khả kháng, đồng thời đẩy mạnh xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về giá vật liệu xây dựng theo hướng số hóa, minh bạch.

Đối với các bộ ngành, báo cáo kiến nghị Bộ Tài chính xem xét chính sách thuế đối với xăng dầu, Bộ Công Thương đảm bảo nguồn cung nhiên liệu và nguyên liệu nhập khẩu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường tháo gỡ vướng mắc trong khai thác khoáng sản.

Ở cấp địa phương, cần tăng cường kiểm tra, xử lý tình trạng găm hàng, thao túng giá, đồng thời công bố giá vật liệu với tần suất cao hơn trong giai đoạn biến động mạnh.

Về phía chủ đầu tư và nhà thầu, cần chủ động rà soát chi phí dự phòng, đồng thời áp dụng các giải pháp kỹ thuật và công nghệ nhằm tiết kiệm vật liệu và nhiên liệu trong thi công.

Có thể thấy, biến động giá vật liệu xây dựng trong thời gian qua không chỉ là vấn đề thị trường mà còn liên quan chặt chẽ đến các yếu tố địa chính trị, năng lượng và cơ chế quản lý. Nếu không có các giải pháp điều hành kịp thời và đồng bộ, nguy cơ đình trệ dự án và ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế là hoàn toàn hiện hữu.

Xuân Trường