Giá trị mới dưới tán rừng quế Trà My

Sau những cánh rừng quế là cả một không gian sinh thái, một kho tàng tri thức bản địa và một nền văn hóa đặc sắc đã được hình thành, gìn giữ qua nhiều thế hệ. Ảnh: TLO

Nếu chỉ nhìn quế dưới góc độ một loại cây trồng hay một sản phẩm hàng hóa thì chưa đủ. Đằng sau những cánh rừng quế là cả một không gian sinh thái, một kho tàng tri thức bản địa và một nền văn hóa đặc sắc đã được hình thành, gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Trong bối cảnh Đà Nẵng mở rộng không gian phát triển sau sáp nhập, câu chuyện đặt ra không chỉ là trồng thêm bao nhiêu hecta quế hay tăng thêm bao nhiêu sản lượng. Điều quan trọng hơn là làm thế nào để biến những giá trị di sản của quế Trà My thành tài sản phát triển, tạo ra sinh kế bền vững cho người dân miền núi và đóng góp vào mục tiêu phát triển kinh tế xanh, du lịch xanh của thành phố trong tương lai.

Kinh tế xanh từ rừng

Từ hàng trăm năm nay, cây quế đã gắn bó mật thiết với đời sống của đồng bào Ca Dong, Xê Đăng, Bh’noong và nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số ở vùng Trà My. Quế hiện diện trong đời sống sản xuất, trong các nghi lễ truyền thống, trong y học dân gian và trong ký ức văn hóa của cộng đồng. Người dân nơi đây không chỉ trồng quế mà còn sở hữu một hệ thống tri thức bản địa phong phú liên quan đến việc chọn giống, chăm sóc, thu hoạch và bảo quản sản phẩm.

Những kinh nghiệm ấy được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, trở thành một phần của bản sắc văn hóa địa phương. Chính vì vậy, quế Trà My không đơn thuần là một sản phẩm nông nghiệp. Đó là một di sản văn hóa sống. Mỗi cây quế không chỉ mang giá trị kinh tế mà còn chứa đựng những câu chuyện về lịch sử cư trú, về sự thích nghi của con người với thiên nhiên và về mối quan hệ hài hòa giữa cộng đồng với rừng núi.

Trong xu hướng phát triển hiện đại, nhiều quốc gia đã nhận ra rằng các giá trị văn hóa bản địa không phải là những gì thuộc về quá khứ mà có thể trở thành nguồn lực quan trọng cho tương lai. Di sản chỉ thực sự có sức sống khi được bảo tồn và phát huy giá trị trong đời sống đương đại. Với quế Trà My, đó chính là cơ hội để chuyển hóa từ “di sản” thành “tài sản”.

Hiện nay, vùng quế Trà My có diện tích gần 4.000 ha và đang hướng đến quy mô khoảng 10.000 ha vào năm 2030. Đây là nguồn lực rất lớn đối với khu vực miền núi phía tây nam thành phố Đà Nẵng. Tuy nhiên, giá trị gia tăng của ngành hàng quế vẫn còn thấp. Phần lớn sản phẩm vẫn được tiêu thụ dưới dạng nguyên liệu hoặc sơ chế đơn giản. Chuỗi liên kết giữa người trồng quế, hợp tác xã, doanh nghiệp và thị trường chưa thực sự bền vững. Năng lực chế biến sâu còn hạn chế, trong khi hoạt động quảng bá và phát triển thương hiệu chưa tương xứng với tiềm năng.

Nếu tiếp tục phát triển theo hướng truyền thống, lợi ích kinh tế mà cây quế mang lại sẽ khó tạo ra đột phá. Điều cần thiết hiện nay là chuyển từ tư duy sản xuất sang tư duy phát triển chuỗi giá trị. Thay vì chỉ bán vỏ quế, cần phát triển các sản phẩm có giá trị gia tăng cao như tinh dầu quế, mỹ phẩm thiên nhiên, dược liệu, thực phẩm chức năng, sản phẩm chăm sóc sức khỏe và các dòng sản phẩm OCOP đặc trưng. Công nghệ chế biến sâu cần được đầu tư mạnh hơn để khai thác tối đa giá trị của từng bộ phận cây quế.

Quan trọng hơn, phát triển quế cần được đặt trong chiến lược kinh tế xanh của thành phố. Đây là ngành hàng có khả năng tạo thu nhập trong khi vẫn góp phần bảo vệ rừng, giữ đất, giữ nước và duy trì đa dạng sinh học. Mỗi hecta quế được phát triển bền vững không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn góp phần bảo tồn hệ sinh thái và giảm phát thải carbon.

Không gian sinh thái cho du lịch xanh

Nhiều năm qua, du lịch Đà Nẵng chủ yếu gắn với biển, đô thị và các điểm đến ven biển. Tuy nhiên, khi không gian phát triển được mở rộng về phía tây nam, thành phố có thêm cơ hội để hình thành những sản phẩm du lịch mới dựa trên tài nguyên sinh thái và văn hóa bản địa. Rừng quế Trà My hoàn toàn có thể trở thành một điểm đến độc đáo trong bản đồ du lịch của Đà Nẵng. Những cánh rừng quế trải dài trên sườn núi, những bản làng còn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa truyền thống, những dòng suối và thác nước giữa đại ngàn là những nguồn tài nguyên quý giá để phát triển du lịch sinh thái và du lịch cộng đồng.

Ngày nay, du khách không chỉ tìm kiếm những cảnh đẹp mà còn muốn trải nghiệm những giá trị bản địa và những câu chuyện văn hóa khác biệt. Trong xu hướng đó, vùng quế Trà My có nhiều lợi thế để xây dựng những sản phẩm du lịch đặc sắc như trải nghiệm trồng và thu hoạch quế, khám phá nghề chế biến tinh dầu, tham gia các hoạt động văn hóa cộng đồng, thưởng thức ẩm thực địa phương và tìm hiểu tri thức bản địa về cây quế. Không gian du lịch quế cũng có thể kết nối với các tuyến du lịch sinh thái rừng, du lịch dược liệu, du lịch sức khỏe và du lịch trải nghiệm nông nghiệp. Đây là những loại hình du lịch đang phát triển mạnh trên thế giới nhờ đáp ứng nhu cầu nghỉ dưỡng, chăm sóc sức khỏe và tìm kiếm sự cân bằng với thiên nhiên.

Nếu được đầu tư bài bản, Trà My (bao gồm các xã ở hai huyện Bắc Trà My và Nam Trà My trước đây) hoàn toàn có thể được định vị như một “xứ sở quế” của miền Trung, nơi du khách đến không chỉ để tham quan mà còn để trải nghiệm và cảm nhận giá trị văn hóa - sinh thái đặc sắc của vùng núi phía tây nam Đà Nẵng.

Biến di sản thành tài sản

Một trong những thách thức lớn của quá trình phát triển là nguy cơ mai một các giá trị văn hóa truyền thống. Khi kinh tế thị trường phát triển mạnh, nhiều nghề truyền thống, tập quán sản xuất và tri thức bản địa đứng trước nguy cơ bị lãng quên.

Cây quế Trà My chủ yếu vẫn được bóc vỏ, bán thô, đi khỏi núi dưới dạng nguyên liệu sơ cấp. Ảnh: BCT

Đối với Trà My, bảo tồn văn hóa không nên được hiểu là giữ nguyên trạng mà cần được nhìn nhận như một quá trình làm cho văn hóa tiếp tục sống trong đời sống hiện đại.

Phát triển du lịch cộng đồng chính là một trong những giải pháp hiệu quả nhất để đạt được mục tiêu đó. Khi các giá trị văn hóa trở thành nguồn lực tạo thu nhập, cộng đồng sẽ có động lực để bảo tồn và truyền lại cho thế hệ sau. Những lễ hội truyền thống, làn điệu dân ca, nghề thủ công, kiến trúc nhà ở hay các nghi thức liên quan đến cây quế sẽ không còn chỉ tồn tại trong ký ức mà tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng.

Bảo tồn văn hóa vì thế không đối lập với phát triển kinh tế. Ngược lại, văn hóa có thể trở thành một nguồn lực phát triển nếu được khai thác hợp lý và tôn trọng các giá trị cốt lõi của cộng đồng địa phương.

Mục tiêu cuối cùng của mọi chính sách phát triển vẫn là nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân. Đối với khu vực phía tây nam Đà Nẵng, điều đó càng có ý nghĩa quan trọng khi đây vẫn là nơi còn nhiều khó khăn so với vùng đồng bằng và đô thị. Cây quế có thể trở thành trung tâm của một hệ sinh thái kinh tế mới. Trong hệ sinh thái đó, người dân không chỉ thu nhập từ bán quế mà còn có thể tham gia các hoạt động chế biến, dịch vụ du lịch, lưu trú cộng đồng, hướng dẫn trải nghiệm, bảo tồn văn hóa và cung cấp các sản phẩm địa phương.

Sự tham gia của cộng đồng phải được xem là yếu tố trung tâm trong quá trình phát triển. Người dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà phải trở thành chủ thể của sự phát triển. Khi cộng đồng được hưởng lợi trực tiếp từ việc bảo vệ rừng, giữ gìn giống quế và bảo tồn văn hóa, họ sẽ có thêm động lực để gìn giữ những giá trị vốn có của địa phương.

Đây cũng là cách tiếp cận phù hợp xu hướng phát triển bền vững hiện nay, trong đó tăng trưởng kinh tế phải đi đôi với công bằng xã hội và bảo vệ môi trường.

Trong chiến lược phát triển của Đà Nẵng mới, khu vực phía tây nam được kỳ vọng trở thành không gian kinh tế xanh, sinh thái và giàu bản sắc văn hóa. Quế Trà My có đầy đủ điều kiện để trở thành một biểu tượng của quá trình phát triển đó. Tuy nhiên, muốn nâng tầm quế Trà My, cần xây dựng một hệ sinh thái phát triển mới dựa trên bốn trụ cột: kinh tế xanh, du lịch xanh, bảo tồn văn hóa bản địa và sinh kế bền vững cho cộng đồng.

Khi những cánh rừng quế không chỉ tạo ra nguyên liệu mà còn tạo ra trải nghiệm du lịch, giá trị văn hóa và cơ hội việc làm; khi người dân vừa là người giữ rừng, giữ giống, giữ văn hóa, vừa là chủ thể hưởng lợi từ quá trình phát triển; khi doanh nghiệp, nhà khoa học và chính quyền đồng hành trong một chuỗi giá trị thống nhất, thì quế Trà My sẽ không chỉ là một sản phẩm đặc hữu mà sẽ trở thành động lực phát triển của cả một vùng đất.

Biến di sản thành tài sản không phải là thương mại hóa di sản bằng mọi giá. Đó là quá trình làm cho những giá trị văn hóa, sinh thái và tri thức bản địa tiếp tục được bảo tồn thông qua phát triển. Và đó cũng chính là con đường để quế Trà My góp phần xây dựng một tương lai xanh hơn, bền vững hơn cho phía tây nam thành phố Đà Nẵng.

HOÀNG VĂN LONG