Già hóa dân số, Trung Quốc tìm lời giải bằng robot AI

Robot hình người trình diễn tại một sự kiện thời trang tại Thiên Tân năm 2026. Ảnh: Reuter

Trong các xưởng sản xuất của nhà máy xe tải Sany ở miền Trung Trung Quốc, tiếng rít của robot dập và phun sơn các tấm vỏ xe gần như đã thay thế hoàn toàn tiếng trò chuyện của con người.

Công ty Sany cũng đang nỗ lực tự động hóa giai đoạn lắp ráp cuối cùng – công đoạn thâm dụng lao động nhất – bằng cách sử dụng robot mô phỏng người, ranh giới công nghệ mới nhất của ngành robot. Đây là bước đi đón đầu tình trạng thiếu hụt lao động khi dân số Trung Quốc già hóa.

Ông Huang Tie, Phó Tổng Giám đốc Công ty Sản xuất Xe tải Sany có trụ sở tại Trường Sa, tỉnh Hồ Nam, cho biết: "Cấu trúc nhân khẩu học của Trung Quốc đang dịch chuyển và dân số đang thu hẹp dần – đó là một thực tế không thể phủ nhận. Đối với các ngành công nghiệp thâm dụng lao động, chúng tôi tin robot sẽ thay thế con người là điều tất yếu".

Sự thay đổi nhân khẩu học mà ông đề cập đang là lực cản kinh tế lớn nhất của Trung Quốc (quá trình già hóa này tại Trung Quốc được dự báo nhanh nhất thế giới). Theo số liệu của Liên Hợp Quốc, lực lượng lao động trong độ tuổi từ 15 đến 64 của nước này từng đạt đỉnh 1 tỷ người trong thập kỷ trước, dự kiến sẽ giảm mạnh xuống chỉ còn 300 triệu người vào năm 2100. Sự sụt giảm này đe dọa cản trở tham vọng vươn lên trở thành nền kinh tế lớn nhất thế giới của nước này.

Một buổi trình diễn khả năng của robot mô phỏng người của một công ty Trung Quốc trước báo giới tại Bắc Kinh năm 2025. Ảnh: Reuters

Tốc độ vũ bão của "trí tuệ nhân tạo hiện thân"

Giờ đây, Bắc Kinh coi các cỗ máy tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) là lối thoát khỏi chiếc bẫy nhân khẩu học này. Năm ngoái, số lượng robot công nghiệp được lắp đặt tại Trung Quốc nhiều hơn cả phần còn lại của thế giới cộng lại. Nước này cũng là nơi sản xuất phần lớn robot mô phỏng người trên toàn cầu.

Từ các nhà lãnh đạo tại Bắc Kinh cho đến các chủ doanh nghiệp, ngày càng có sự đồng thuận lớn rằng đất nước cần phải tích hợp "AI hiện thân" (embodied artificial intelligence) – thuật ngữ chỉ các robot được điều khiển bằng AI – vào càng nhiều công việc càng tốt và càng sớm càng tốt. AI hiện thân là các hệ thống AI được tích hợp vào một "cơ thể" vật lý như robot, xe tự lái nhằm cảm nhận môi trường, di chuyển và thực hiện các hành động thực tế.

"Chúng ta chưa từng thấy một sự chuyển đổi nào có tốc độ và quy mô lớn như vậy kể từ thời Cách mạng Công nghiệp", Yuhan Zhang - nhà kinh tế trưởng về Trung Quốc tại tổ chức nghiên cứu Conference Board, nhận định. Dù là các quy trình công nghiệp phức tạp như kiểm tra chất lượng trong nhà máy, hay các công việc dịch vụ cao cấp như chuẩn bị các bữa ăn đạt tiêu chuẩn sao Michelin, tất cả đều đang được xem xét để tự động hóa.

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình là người ủng hộ mạnh mẽ cuộc cách mạng robot. Ngay từ năm 2014, hai năm sau khi lên nắm quyền, ông đã tuyên bố: "Chúng ta không chỉ cần nâng cấp robot của mình, mà còn phải chiếm lĩnh thị trường ở nhiều nơi". Kế hoạch 5 năm mới nhất của Trung Quốc cũng kêu gọi phát triển "các hình thức làm việc mới có sự hợp tác giữa người và máy", và áp dụng "trí tuệ hiện thân tại các vị trí thiếu hụt lao động, môi trường rủi ro cao và các điều kiện phù hợp khác".

Theo Liên đoàn Robot Quốc tế (IFR), từ năm 2021 - 2024, quốc gia này đã tăng gấp đôi số lượng robot lắp đặt trong các nhà máy lên mức 2 triệu đơn vị, dẫn đầu thế giới. Năm 2020, robot sản xuất trong nước chỉ chiếm 30% số lượng lắp đặt, nhưng đến năm 2024, tỷ lệ này đã tăng lên 57%. Tính đến năm ngoái, Trung Quốc sở hữu mật độ 166 robot công nghiệp trên 10.000 công nhân.

"Sự chú trọng vào ngành robot một phần xuất phát từ nhận thức rằng nguồn lao động con người sẽ ngày càng khan hiếm", ông Bert Hofman, một chuyên gia kỳ cựu của Ngân hàng Thế giới hiện đang công tác tại Đại học Quốc gia Singapore, nhận định.

Năm ngoái, Bắc Kinh đã công bố một quỹ trị giá 1.000 tỷ Nhân dân tệ trong vòng 20 năm dành cho "lực lượng sản xuất chất lượng mới" – các công nghệ tiên tiến bao gồm cả ngành robot. Chính quyền địa phương và các doanh nghiệp nhà nước cũng được ra lệnh phải tích hợp AI hiện thân vào sản xuất, logistics, bán lẻ và y tế, với mục tiêu lắp đặt ít nhất 10.000 robot tích hợp AI tại các cơ sở thương mại ngay trong năm nay.

"Robot mô phỏng người và robot nói chung sẽ là động lực chính tiếp theo cho cỗ máy xuất khẩu của Trung Quốc trong 5 đến 10 năm tới", theo một báo cáo các nhà kinh tế tại Morgan Stanley nhận định, đồng thời cho biết Trung Quốc chiếm tới 90% trong số 13.000 đến 16.000 robot mô phỏng người xuất xưởng toàn cầu năm ngoái. Doanh số bán robot mô phỏng người nội địa dự kiến sẽ tăng lên khoảng 50.000 đơn vị trong năm nay.

Người lao động lắp ráp robot có trí tuệ nhân tạo hiện thân tại một nhà máy ở Bắc Kinh. Ảnh: AP

Robot hình người tràn vào nhà máy Trung Quốc

Dẫu vậy, trong giới doanh nghiệp vẫn đang nổ ra những tranh luận về tính hiệu quả của robot mô phỏng người. Ông Eric Guo, Giám đốc điều hành kiêm sáng lập của AI2 Robotics tại Thâm Quyến, cho biết các robot hình người hiện vẫn "chưa quá xuất sắc trong các công việc quá dễ hoặc quá khó". Hệ thống khớp nối phức tạp và phần mềm đắt đỏ khiến chúng không phù hợp với các việc đơn giản, lặp đi lặp lại vốn là thế mạnh của robot công nghiệp thông thường. Ngược lại, môi trường quá khó đoán như căn hộ của người dân lại quá phức tạp để chúng hoạt động. Tuy nhiên, ông Guo khẳng định về lâu dài, robot mô phỏng người sẽ tiếp quản hàng triệu việc làm nguy hiểm hoặc độc hại: "Ngày càng có ít người muốn làm việc trong ngành sản xuất so với công việc văn phòng".

Ông Cao Yuran, Giám đốc tiếp thị cấp cao tại Li Gong Industry, cho biết robot mô phỏng người phù hợp hơn với các công việc tỉ mỉ, giá trị cao như bắt vít chính xác, bôi keo hoặc may trang phục theo yêu cầu. "Các nghệ nhân bậc thầy sẽ ngày càng khan hiếm, vì thế hệ trẻ không còn muốn vào nhà máy làm người học việc nữa", ông nói.

Dù vậy, khoảng cách giữa tham vọng và thực tế vẫn còn rất lớn. Bà Laila Khawaja, nhà phân tích công nghệ tại Gavekal, nhận định năng lực "não bộ" của robot hiện tại còn hạn chế. Để giải quyết rào cản dữ liệu, Li Gong Industry đang bán các bộ thiết bị thu thập dữ liệu đeo trên người công nhân để truyền thông tin huấn luyện robot theo thời gian thực. Ông Cao lưu ý toàn ngành cần "ít nhất hàng chục triệu giờ dữ liệu" trước khi robot mô phỏng người đạt được bước ngoặt thực sự.

Không chỉ ở các nhà máy, cuộc cách mạng robot đang nhanh chóng làm trống chỗ làm việc trong cả ngành dịch vụ. Tại tập đoàn quản lý khách sạn Huazhu, tự động hóa đã giảm tỷ lệ nhân viên trên mỗi phòng xuống còn 0,1, nghĩa là một khách sạn 100 phòng có thể vận hành chỉ với khoảng 10 nhân viên, so với tiêu chuẩn chung là 30 đến 80 người. Người sáng lập công ty, ông Ji Qi, phát biểu: "Chúng tôi hy vọng sẽ biến các khách sạn từ mô hình thâm dụng lao động sang các doanh nghiệp vận hành bằng công nghệ".

Tại Linkerbot, doanh nghiệp đang hướng tới việc "bình dân hóa" năng lực của các nghệ nhân bằng cách dạy đôi tay robot các kỹ năng tinh hoa, như chơi organ và chơi trống trong một dàn hợp xướng. "Take cooking: mục tiêu của chúng tôi không đơn thuần là chuẩn bị những món ăn ăn được, mà thông qua phần cứng có độ chính xác cao kết hợp với các mô hình AI quy mô lớn, robot có thể học được kỹ thuật dùng chảo và tư duy dùng dao của một đầu bếp đạt sao Michelin", Linkerbot tuyên bố.

Ông Allen Zhang, nhà sáng lập kiêm CEO của Matrix Robotics, nhận định về lâu dài, nhà sản xuất robot mô phỏng người có thể kiếm nhiều tiền từ việc cho thuê phần mềm chứa các kỹ năng của chuyên gia lành nghề: "Việc sử dụng kỹ năng đó có thể chỉ tốn của bạn khoảng 9,99 USD".

Con người đang huấn luyện một robot các thao tác sắp xếp các đồ vật tại một trung tâm dữ liệu. Dự kiến robot sẽ thay thế hàng trăm ngàn lao động từ sản xuất đến phục vụ cao cấp. Ảnh: Getty Image

Hệ lụy xã hội và thách thức quan hệ lao động

Tiến trình chuyển dịch sang robot có nguy cơ triệt tiêu việc làm còn nhanh hơn cả tốc độ giảm của dân số trong độ tuổi lao động. Trung Quốc hiện đối mặt với tỷ lệ thất nghiệp trong thanh niên ở mức cao và lực lượng lao động tự do lên tới 320 triệu người. Tháng 6.2026, ông Liu Qiangdong, người đứng đầu JD.com, đã cảnh báo robot "không sớm thì muộn" sẽ thay thế 700.000 nhân viên giao hàng của ông.

Điều này đặt ra thách thức lớn đối với việc duy trì sự ổn định và gắn kết xã hội. "Rất nhiều người mà chúng ta đang nói đến là những sinh viên tốt nghiệp đại học nhưng sẽ rơi vào cảnh thất nghiệp, và đây chính là nhóm nhân khẩu học mà chính phủ vô cùng lo lắng", ông Minxin Pei, giáo sư chính trị học tại Đại học Claremont McKenna, phân tích. Ông nhấn mạnh: "khi nói đến thanh niên thành thị, những người thường là con một và được cả gia đình đầu tư tiền của cho ăn học, đó sẽ là một vấn đề xã hội khổng lồ".

Trong một văn bản mới xuất bản tháng 6, nội các Trung Quốc đã phải kêu gọi cải thiện "hệ thống cảnh báo sớm và xử lý các rủi ro việc làm liên quan đến ứng dụng AI, đồng thời tăng cường các biện pháp phối hợp ứng phó với các rủi ro quan hệ lao động có liên quan".

Theo các học giả, tự động hóa đang tái cân bằng thu nhập theo hướng có lợi cho giới chủ (vốn) và gây bất lợi cho lao động. Ông Qiu Xincheng, nhà kinh tế tại Phân hiệu Quản lý Quang Hoa (thuộc Đại học Bắc Kinh), cho biết tỷ lệ thu nhập của người lao động truyền thống vốn chiếm khoảng 2/3, nay đứng trước nguy cơ thay đổi sâu sắc. "Nếu vốn tạo ra phần lớn sản lượng trong nền kinh tế, thì vốn sẽ thu về nhiều thu nhập nhất", ông Qiu nói, đồng thời khuyến nghị chính phủ cần “tư duy lại” hệ thống thuế để tái phân phối thu nhập công bằng hơn.

Dù vậy, ông Qiu nhìn nhận quá trình này vẫn có thể tạo ra các cơ hội mới: "Khi động cơ hơi nước xuất hiện, ban đầu người ta chỉ nhìn thấy cảnh các thợ thủ công thất nghiệp. Thật khó để thấy trước được rằng sau đó chúng ta sẽ có đường sắt, nhà máy hiện đại, ngành tài chính hiện đại và một tầng lớp trung lưu mới". Thực tế, 9 trường đại học Trung Quốc đã mở ngành đào tạo cử nhân về AI hiện thân, và các tập đoàn như JD.com đã ký hợp đồng với 120 trường học để đào tạo lại nhân viên giao hàng sang làm công việc sửa chữa, bảo trì robot.

Tuy nhiên, áp lực xã hội là có thật. Tháng trước, khi chính quyền Thâm Quyến cho phép phát triển taxi tự hành, các tài xế hiện tại đã phản ứng dữ dội vì sinh kế bị đe dọa. Giáo sư Minxin Pei nhận định các nhà lãnh đạo sẽ tiếp tục dồn lực vào mục tiêu công nghệ cốt lõi: "Vì vậy, họ sẽ cứ thế lao về phía trước và sẽ giải quyết vấn đề áp lực xã hội khi nó thực sự xảy ra".

Hậu thuẫn cho tầm nhìn này là các chủ nhà máy, nơi hiệu quả kinh tế được đặt lên hàng đầu. Ông Liu Xungong, Phó Chủ tịch Guangdong Dongpeng Holdings - doanh nghiệp sản xuất gạch gốm và thiết bị vệ sinh, cho biết kể từ khi tăng tốc tự động hóa vào năm 2021, công ty đã cắt giảm 40% lượng công nhân nhưng lại tăng sản lượng lên 32%. Việc áp dụng quy trình kiểm tra chất lượng bằng AI hợp tác với ByteDance đã loại bỏ nhu cầu sử dụng khoảng 40 đến 50 nhân sự lâu năm.

Lý do ông Liu đưa ra vô cùng ngắn gọn và trực diện: "Con người thì biết mệt mỏi và cần nghỉ ngơi, còn AI thì không".

Lan Chi (lược dịch bài viết chuyên sâu trên tờ Financial Times)