Gia đình Việt Nam trong kỷ nguyên mới Nền tảng bồi đắp nhân cách và định hình tương lai

Cốt lõi hình thành vốn văn hóa, vốn xã hội

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nói: “Nhiều gia đình cộng lại mới thành xã hội, gia đình tốt thì xã hội mới tốt, xã hội tốt thì gia đình càng tốt hơn, hạt nhân của xã hội là gia đình”. Bước vào giai đoạn hội nhập, cấu trúc và chức năng của gia đình Việt đang trải qua những biến động sâu sắc chưa từng có. Tuy nhiên, dù ở bất kỳ hình thái nào, văn hóa gia đình vẫn là một trong những cốt lõi của văn hóa Việt Nam, là nơi sinh ra và nuôi dưỡng con người trưởng thành.

Dưới góc độ xã hội học và phát triển nhân lực, GS. TS. Nguyễn Hữu Minh, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu gia đình và giới, Viện hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam phân tích, gia đình đóng vai trò là môi trường sinh thái, cung cấp nguồn lực quyết định chất lượng sống của cá nhân. Từ những năm tháng đầu đời, sự gắn bó và tương tác an toàn giữa cha mẹ và con cái định hình trí tuệ cảm xúc và bộ lọc đạo đức của trẻ. Khi trưởng thành, sự hỗ trợ từ gia đình lại trở thành bệ phóng để người trẻ vững bước khởi nghiệp, lập thân.

Để đạt được các mục tiêu chiến lược trong kỷ nguyên mới, phải bắt đầu từ phục hồi và làm mới các giá trị gia đình. Nguồn: BVH

“Gia đình không chỉ truyền lại vốn kinh tế mà quan trọng hơn là tri thức, kỹ năng và mạng lưới quan hệ, định hình cơ hội chuyển động xã hội của cá nhân. Gia đình đóng vai trò là ‘vườn ươm’ đầu tiên chuẩn mực ứng xử, giúp cá nhân cân bằng giữa quyền lực tự do hiện đại và trách nhiệm đạo đức truyền thống”, GS. TS. Nguyễn Hữu Minh nhìn nhận.

Dẫu vậy, quá trình đô thị hóa và tác động của Cách mạng Công nghiệp 4.0 đang đặt gia đình Việt Nam trước những biến đổi lớn. Cấu trúc gia đình đa thế hệ nhường chỗ cho gia đình hạt nhân khi quy mô hộ gia đình ngày càng thu hẹp. Tính bền vững của thiết chế hôn nhân cũng đang bị lung lay do tỷ lệ ly hôn tại Việt Nam gia tăng (theo Cục Thống kê, trung bình mỗi năm có khoảng 60.000 vụ ly hôn, chiếm khoảng 30% số cặp kết hôn). Điều này làm đứt gãy, suy giảm “vốn gia đình”, gây hệ lụy về sức khỏe tâm thần cho thế hệ kế cận.

Mặt khác, kỷ nguyên số đã sản sinh khái niệm “gia đình số”, nơi các thành viên kết nối với nhau qua không gian mạng. Công nghệ tiện lợi nhưng cũng từng ngày bào mòn sự tương tác trực tiếp. Chính khoảng trống trong các mối quan hệ gia đình, sự vắng bóng của những bữa cơm chung hay những cuộc trò chuyện trực tiếp giữa cha mẹ và con cái… đã làm lỏng lẻo mối liên kết tình cảm, mai một nhiều giá trị truyền thống tốt đẹp của gia đình.

Chính vì thế, phát triển con người toàn diện - mục tiêu trọng tâm để đưa đất nước phát triển trong giai đoạn mới - không tách rời việc củng cố thiết chế gia đình. Mỗi người chỉ có thể phát triển toàn diện về đức - trí - thể - mỹ, có ý thức công dân, thượng tôn pháp luật và năng lực sáng tạo khi được ươm mầm từ một gia đình trọn vẹn về chuẩn mực, đạo lý.

Củng cố giá trị nội sinh

Nhận thức vai trò của gia đình đối với sự sống còn của văn hóa và chất lượng nguồn nhân lực quốc gia, Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam khẳng định cần triển khai đồng bộ hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị gia đình, chuẩn mực con người Việt Nam.

Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng cũng nêu rõ định hướng phát triển đất nước giai đoạn 2026 - 2030, trong đó có nhiệm vụ xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đồng bộ trên nền tảng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam. Từ đây, việc chuẩn hóa và thể chế hóa hệ giá trị, trong đó có hệ giá trị gia đình được đưa vào trọng tâm của công tác quản lý nhà nước. Đó cũng là “kim chỉ nam” để các chính sách xã hội, kinh tế và văn hóa đều phải lấy tiêu chí củng cố sự bền vững của gia đình làm hệ quy chiếu.

Theo TS. Nguyễn Huy Phòng, Ban Thư ký khoa học Hội đồng Lý luận Trung ương, những giá trị tốt đẹp của con người Việt Nam như yêu nước, đoàn kết, nghĩa tình, trung thực, kỷ cương... phải được nuôi dưỡng bởi văn hóa gia đình Việt Nam với những giá trị cốt lõi: ấm no, hạnh phúc, tiến bộ, văn minh. Cùng quan điểm, GS. TS. Đặng Thị Hoa, Viện Tâm lý học, Viện hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cho rằng, các giá trị cốt lõi của gia đình cần được chú trọng, gìn giữ và phát triển trong thời kỳ mới dựa trên các chức năng cơ bản của gia đình. Đó là: chức năng về kinh tế/sản xuất với giá trị hướng tới là ấm no; chức năng tâm lý, tình cảm hướng tới giá trị hạnh phúc; chức năng sinh đẻ nuôi dưỡng và chăm sóc; chức năng xã hội hóa/giáo dục của gia đình hướng tới giá trị tiến bộ và bình đẳng.

Gia đình là “pháo đài” lưu giữ bản sắc văn hóa nhưng cũng là “cỗ máy” kiến tạo động lực phát triển cho tương lai. Theo GS. TS. Nguyễn Hữu Minh, để đạt được các mục tiêu chiến lược trong kỷ nguyên mới, gia đình phải thực sự trở thành nơi nuôi dưỡng trí tuệ số, rèn luyện bản lĩnh văn hóa và bảo vệ sức khỏe tâm thần cho thế hệ Alpha và các thế hệ mai sau.

“Cần thực hiện đồng bộ các giải pháp từ hoàn thiện hệ giá trị chuẩn mực, nâng cao năng lực làm cha mẹ số, thiết lập hệ sinh thái dịch vụ hỗ trợ và các chính sách cân bằng công việc - cuộc sống… Điều này không chỉ nhằm củng cố ‘tế bào’ gia đình vững mạnh mà còn tạo ra nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững và tương lai của đất nước trong bối cảnh mới” - GS. TS. Nguyễn Hữu Minh nhận định.

Khôi Nguyên