Ghe thuyền trong đời sống văn hóa xứ Quảng

Nghề đóng ghe thuyền ở Kim Bồng cuối thế kỷ 20. Ảnh tư liệu

Dấu ấn ghe thuyền xứ Quảng

Xứ Quảng từ lâu được định hình bởi hệ thống sông ngòi dày đặc, vùng biển rộng lớn cùng nhiều hải đảo ven bờ. Trong dòng chảy lịch sử, đặc biệt khi Hội An trở thành cảng thị quốc tế sầm uất thời Trung đại, ghe thuyền không chỉ là phương tiện giao thông hay mưu sinh mà còn là một phần quan trọng trong đời sống văn hóa của cư dân vùng sông nước. Từ ghe buôn, ghe đánh bắt thủy hải sản đến ghe phục vụ lễ hội, tất cả tạo nên một diện mạo phong phú, phản ánh sự giao thoa kinh tế và văn hóa của vùng đất từng là cửa ngõ kết nối Đông - Tây.

Đầu thế kỷ 20, trong chuyên khảo Thuyền buồm Đông Dương (Voiliers d’Indochine), J. B. Píetri từng ghi lại hình ảnh sinh động về thương cảng Hội An: “Mọi loại tàu thuyền Việt Nam đều có mặt tại cảng Hội An này, đó là một tập hợp đa dạng muôn màu muôn vẻ đủ loại thuyền biển, thuyền sông, đủ mọi kích cỡ và tải trọng”.

Đồng thời nhấn mạnh thêm: “chính đây là nơi đóng thuyền bè có uy tín mà trên hai bờ của nó, những tiếng kêu gọi í ới của những người chèo đò, của những thương nhân di chuyển trên sông nước, những phu bốc vác, hòa trộn với tiếng búa xảm trét thuyền và những tiếng rì rầm của những công xưởng đang hoạt động”.

Trong đời sống cư dân xứ Quảng, từ lâu ghe thuyền đã vượt ra khỏi vai trò mưu sinh để trở thành biểu tượng văn hóa cộng đồng.

Vào những dịp lễ, Tết hay sự kiện trọng đại, hội đua ghe luôn là tâm điểm náo nức của các làng ven sông.

Píetri từng mô tả quang cảnh ấy như một “cảnh diệu kỳ nhiều màu sắc”, nơi tiếng trống, tiếng chiêng, tiếng pháo hòa trong cờ phướn rực rỡ của đủ loại ghe thuyền, từ ghe bầu, ghe nan đến ghe trường, ghe mành. Không khí tưng bừng ấy vừa phản ánh đời sống tinh thần phong phú, vừa thể hiện khát vọng chinh phục sông nước và tinh thần gắn kết cộng đồng của cư dân miền Trung.

Từ đó có thể thấy, đua ghe không đơn thuần là hoạt động vui chơi trong ngày hội mà đã trở thành nét sinh hoạt văn hóa mang đậm bản sắc văn hóa xứ Quảng, được lưu truyền qua nhiều thế hệ cùng những tập tục, nghi lễ và kỹ năng đặc trưng của cư dân vùng sông nước.

Đua ghe ở xứ Quảng. Ảnh: Hồng Việt

Nghề đóng ghe đua và khát vọng trên đường đua

Gắn liền với hội đua ghe là nghề đóng ghe đua - một nghề đặc biệt đòi hỏi tay nghề cao, kinh nghiệm lâu năm cùng nhiều bí quyết truyền nghề.

Những nghệ nhân nổi tiếng cuối thế kỷ 20 như ông Đỗ Thành Lý ở Hội An từng đóng những chiếc ghe dài hơn 20m với sức chứa đến 52 con bơi. Ghe đua truyền thống được làm khá công phu, ghe mê nan, ghe mê nhôm với các bộ phận như be, lô (sọ), đà, then, chèo, dầm… Với ghe gỗ, khung, dầm và chèo thường làm từ gỗ kiền kiền để bảo đảm độ bền chắc, riêng bộ lô sử dụng gỗ mít hoặc xà cừ, tạo nên nét khác biệt so với nhiều loại ghe khác được làm bằng gỗ lim.

Quy trình đóng ghe đua trải qua nhiều công đoạn tỉ mỉ như chuẩn bị vật liệu, ra đôi be, rút khung, làm then, ráp nhôm, ráp sườn đà cho đến hoàn thiện.

Mỗi công đoạn đều gắn với sự cẩn trọng của người thợ bởi họ quan niệm ghe đua không chỉ là phương tiện mà còn mang linh hồn của cả làng xóm. Trong quá trình đóng ghe thường có ba lễ cúng: phạt mộc, giáp ghim, phóng thủy cùng nhiều điều kiêng cữ, nhất là khi làm mắt ghe - chi tiết được xem như “linh hồn” của chiếc ghe.

Ghe đua xứ Quảng có dáng thon dài, cong nhọn về phía mũi, cong nhẹ về phía lái. Phần mang mũi thường được trang trí bắt mắt với đôi mắt ghe màu trắng đen theo các kiểu mũi rỗi, mũi trường hay mũi lồi.

Kích thước ghe đua phụ thuộc vào số lượng người bơi và hình thức bơi. Trước đây, khi còn hình thức đứng bơi, có những chiếc ghe dài hơn 20m với 52 con bơi; ngày nay chuyển sang ngồi bơi nên kích thước ghe gọn hơn, phổ biến khoảng 9 - 15m với 9 - 15 con bơi.

Một đội ghe đua luôn đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng giữa các vị trí từ phách nhất (mũi), phách nhì, chèo, dầm hàng đến người chốt lái (dầm dột).

Bên cạnh sức mạnh và sự dẻo dai của con bơi, kỹ thuật giữ nhịp, vặn tiêu và lựa chọn đường nước đóng vai trò quyết định thành tích trên đường đua. Chính vì vậy, hội đua ghe không chỉ là cuộc tranh tài về tốc độ mà còn là nơi thể hiện kinh nghiệm, tinh thần đồng đội và bản lĩnh của mỗi đội ghe.

Ở những làng có truyền thống đua ghe, người dân thường dành riêng khu đất ven sông làm nơi cất giữ ghe và lập miếu thờ Bà Thủy (Thủy Long thần nữ) để cầu bình an.

Khi phóng thủy để chuẩn bị tham gia hội đua, trên ghe thường treo cờ hội, cờ phướn, cờ xéo, các con bơi mặc trang phục truyền thống rực rỡ giữa không gian sông nước.

Sau các nghi thức cúng tiêu rốn, tiêu đông, tiêu tây để cầu mong bình an, các ghe lần lượt tập trung về bàn quan chờ xuất phát. Mỗi đội ghe tùy dòng nước và vị trí xuất phát sẽ tính toán chiến thuật riêng nhằm giành lợi thế trên đường đua.

Qua bao thế hệ, đua ghe vẫn giữ vị trí đặc biệt trong đời sống văn hóa xứ Quảng. Đây không chỉ là nét sinh hoạt văn hóa độc đáo mà còn gửi gắm khát vọng về cuộc sống an bình, no đủ cùng tinh thần đoàn kết, ý chí vươn lên của cư dân miền sông nước.

VÕ HỒNG VIỆT