Gen Z quá đà khi 'mua sắm để giải tỏa áp lực'

Chi tiêu để chữa lành, mua sắm để giải tỏa áp lực nhưng khi cảm xúc dẫn lối ví tiền, Gen Z có thể đang đánh đổi sự ổn định tương lai lấy sự thỏa mãn tức thời.

Trong vài năm trở lại đây, cụm từ “self-love” hay “nuông chiều bản thân” trở thành kim chỉ nam sống của nhiều bạn trẻ thuộc thế hệ Gen Z. Sau những áp lực học tập, công việc và nhịp sống gấp gáp, việc thưởng cho mình một ly cà phê đắt tiền, một chuyến du lịch ngắn ngày hay món đồ công nghệ mới nhất được xem như phần thưởng xứng đáng. Tuy nhiên, đằng sau lối sống tưởng như tích cực ấy lại đang xuất hiện một thực trạng đáng lo ngại: chi tiêu quá đà, nợ nần gia tăng và thiếu nền tảng tài chính bền vững.

Nuông chiều bản thân: Ranh giới mong manh giữa tận hưởng và quá đà (Ảnh minh họa/ Nguồn: AI)

Xu hướng “nuông chiều bản thân” của Gen Z bùng nổ

Gen Z, thường được hiểu là những người sinh từ khoảng năm 1997 đến 2012, là thế hệ lớn lên cùng internet, mạng xã hội và thương mại điện tử. Họ tiếp cận thông tin nhanh chóng, cập nhật xu hướng toàn cầu chỉ trong vài cú chạm màn hình.

Trên các nền tảng như TikTok, Instagram hay Facebook, hàng loạt nội dung về “treat yourself”, “soft life”, “healing journey” lan tỏa mạnh mẽ. Việc mua sắm không còn đơn thuần để đáp ứng nhu cầu thiết yếu mà trở thành cách thể hiện cá tính, nâng cao trải nghiệm sống và chăm sóc sức khỏe tinh thần.

Nhiều bạn trẻ quan niệm: "Sống là phải tận hưởng, làm ra tiền là để tiêu tiền". Sau đại dịch, tâm lý “sống cho hiện tại” càng rõ nét khi họ nhận ra sự bất định của cuộc sống. Từ đó, chi tiêu cho du lịch, ẩm thực, làm đẹp, công nghệ và giải trí tăng mạnh. Tuy nhiên, ranh giới giữa tận hưởng hợp lý và tiêu xài quá tay lại rất mong manh.

Từ “self-love” đến “self-debt”: Khi chi tiêu vượt quá khả năng

Nuông chiều bản thân vốn không sai. Việc chăm sóc sức khỏe tinh thần, thưởng cho mình sau nỗ lực là điều cần thiết. Vấn đề nằm ở chỗ nhiều bạn trẻ đang nhầm lẫn giữa nhu cầu thực sự và mong muốn nhất thời.

Chi tiêu quá đà thường bắt đầu từ những khoản nhỏ: Một ly trà sữa 60.000 đồng mỗi ngày, một món mỹ phẩm “hot trend”, một buổi tụ tập cuối tuần. Nhưng khi cộng dồn theo tháng, con số có thể vượt xa thu nhập.

Thực tế, không ít Gen Z sử dụng thẻ tín dụng, ví trả sau, mua trước trả sau để duy trì lối sống vượt khả năng tài chính. Cảm giác sở hữu ngay lập tức mang lại sự thỏa mãn tức thì, trong khi áp lực trả nợ bị đẩy về tương lai.

Tâm lý phổ biến là: “Mình còn trẻ, kiếm tiền sau cũng được”, hoặc “Ai rồi cũng vay, không sao cả”. Chính suy nghĩ này khiến nhiều bạn rơi vào vòng xoáy nợ nần mà không nhận ra.

Áp lực từ mạng xã hội và văn hóa so sánh

Một trong những nguyên nhân quan trọng khiến Gen Z chi tiêu quá mức là áp lực vô hình từ mạng xã hội. Hình ảnh những chuyến du lịch sang chảnh, outfit hàng hiệu, bữa ăn nhà hàng cao cấp xuất hiện dày đặc tạo nên chuẩn mực sống mới.

Việc so sánh bản thân với người khác diễn ra liên tục. Khi thấy bạn bè check-in resort, mua điện thoại đời mới, nhiều người dễ nảy sinh tâm lý “mình cũng phải có”. Nỗi sợ bị bỏ lại phía sau (FOMO) thúc đẩy quyết định chi tiêu bốc đồng.

Trong môi trường số, giá trị con người đôi khi bị đánh đồng với hình ảnh và mức độ tiêu dùng. Lượt thích, bình luận trở thành thước đo thành công, khiến một số bạn trẻ vô tình chi tiền để xây dựng “phiên bản hoàn hảo” trên mạng thay vì đầu tư cho năng lực thực tế.

Hệ lụy tài chính và tâm lý lâu dài

Chi tiêu quá đà không chỉ ảnh hưởng đến túi tiền hiện tại mà còn tác động tiêu cực đến tương lai tài chính. Khi thu nhập còn hạn chế nhưng mức sống lại cao, khả năng tiết kiệm gần như bằng không.

Không có quỹ dự phòng, chỉ cần một biến cố như mất việc, ốm đau hay sự cố gia đình, người trẻ dễ rơi vào khủng hoảng. Áp lực trả nợ, lãi suất thẻ tín dụng và các khoản vay tiêu dùng có thể gây căng thẳng kéo dài.

Về lâu dài, thói quen chi tiêu thiếu kiểm soát làm giảm khả năng đầu tư và tích lũy tài sản. Trong khi nhiều chuyên gia tài chính khuyến nghị nên bắt đầu tiết kiệm, đầu tư càng sớm càng tốt để hưởng lợi từ lãi kép, thì không ít Gen Z lại trì hoãn vì “chưa có tiền dư”.

Khi bước sang tuổi 30, khoảng cách tài chính giữa người biết quản lý tiền và người tiêu xài tùy hứng có thể trở nên rất rõ ràng.

Vì sao Gen Z dễ rơi vào bẫy chi tiêu?

Có nhiều yếu tố khiến Gen Z dễ chi tiêu quá tay hơn các thế hệ trước.

Thứ nhất, thanh toán không tiền mặt khiến việc tiêu tiền trở nên “vô hình”. Chỉ một cú chạm điện thoại, tiền đã được trừ khỏi tài khoản mà không có cảm giác mất mát rõ ràng như khi dùng tiền mặt.

Thứ hai, quảng cáo cá nhân hóa nhắm đúng sở thích người dùng. Thuật toán mạng xã hội liên tục gợi ý sản phẩm phù hợp với hành vi tìm kiếm, khiến việc mua sắm trở nên khó cưỡng.

Thứ ba, nhiều bạn trẻ chưa được trang bị kiến thức tài chính cá nhân từ sớm. Kỹ năng lập ngân sách, phân bổ chi tiêu, xây dựng quỹ dự phòng chưa được chú trọng trong giáo dục phổ thông.

Cuối cùng, tâm lý “thưởng cho mình” sau áp lực công việc cũng góp phần hợp lý hóa việc chi tiêu. Khi cảm thấy mệt mỏi, mua sắm trở thành cách xả stress nhanh chóng, dù hiệu quả chỉ mang tính tạm thời.

Làm thế nào để cân bằng giữa tận hưởng và tiết kiệm?

Giải pháp không nằm ở việc cắt bỏ hoàn toàn nhu cầu tận hưởng. Thay vào đó, Gen Z cần học cách chi tiêu có kế hoạch và ý thức rõ giới hạn tài chính của bản thân.

Trước hết, nên xây dựng ngân sách hàng tháng, phân chia rõ ràng các khoản chi cố định, chi linh hoạt và tiết kiệm. Một nguyên tắc phổ biến là 50-30-20: 50% cho nhu cầu thiết yếu, 30% cho mong muốn cá nhân, 20% cho tiết kiệm và đầu tư. Tùy thu nhập, mỗi người có thể điều chỉnh tỷ lệ phù hợp.

Cần thiết lập quỹ dự phòng tương đương 3 - 6 tháng chi phí sinh hoạt. Đây là “tấm đệm” tài chính giúp bạn yên tâm hơn trước rủi ro.

Sau đó, hãy tập thói quen trì hoãn quyết định mua sắm. Khi muốn mua một món đồ không thực sự cần thiết, hãy chờ 24 - 72 giờ. Nếu sau thời gian đó bạn vẫn thấy cần, hãy cân nhắc trong khả năng ngân sách.

Đầu tư vào kiến thức tài chính cá nhân là khoản đầu tư sinh lời cao nhất. Sách, khóa học, podcast về quản lý tiền sẽ giúp người trẻ hiểu rõ giá trị của đồng tiền và tầm quan trọng của tích lũy dài hạn.

“Yêu mình” đúng cách: Không phải cứ tiêu tiền mới là chăm sóc bản thân

Nuông chiều bản thân không đồng nghĩa với việc mua sắm liên tục. Chăm sóc bản thân có thể là tập thể dục, đọc sách, dành thời gian cho gia đình, ngủ đủ giấc hay học thêm kỹ năng mới. Những hoạt động này thậm chí còn mang lại giá trị bền vững hơn so với việc sở hữu một món đồ vật chất.

Thay vì chạy theo chuẩn mực sống hào nhoáng trên mạng xã hội, Gen Z có thể định nghĩa lại thành công và hạnh phúc theo cách riêng. Sự ổn định tài chính, khả năng tự chủ và cảm giác an tâm về tương lai cũng là một dạng “self-love” sâu sắc.

Trong bối cảnh kinh tế còn nhiều biến động, việc xây dựng nền tảng tài chính vững chắc từ sớm sẽ giúp người trẻ chủ động hơn trong mọi lựa chọn cuộc sống: học tập, khởi nghiệp, mua nhà hay lập gia đình.

Chi tiêu cho hiện tại là cần thiết, nhưng đừng để tương lai phải trả giá cho những quyết định bốc đồng hôm nay. Khi Gen Z biết cân bằng giữa tận hưởng và tích lũy, giữa cảm xúc và lý trí, “nuông chiều bản thân” sẽ thực sự trở thành động lực tích cực thay vì gánh nặng tài chính.

Gen Z hoàn toàn có quyền sống trọn vẹn tuổi trẻ, nhưng sống thông minh về tiền bạc mới là chìa khóa để tuổi trẻ ấy không phải đánh đổi bằng những năm tháng loay hoay trả nợ về sau.

Hoàng Ly