Gen Z bị hiểu lầm 'lười đọc sách'?

Sự phát triển của mạng xã hội và AI khiến nhiều người tin rằng thói quen đọc sách đang mai một. Tuy nhiên, nghiên cứu mới cho thấy Gen Z không đọc ít hơn, mà đang đọc theo những cách khác trước. Ảnh minh hoạ: Nam Phong Bùi/Pexels.

Trong nhiều năm qua, sự bùng nổ của mạng xã hội, AI và video ngắn khiến không ít người tin rằng Gen Z ngày càng ít đọc sách.

Tuy nhiên, The Independent dẫn lại nghiên cứu của hai học giả Beth Driscoll (Đại học Melbourne) và Kimberly C. McKee (Đại học Bang Michigan), cho rằng nhận định này có thể bắt nguồn từ việc đánh giá thói quen đọc sách của người trẻ bằng những thước đo đã lỗi thời.

Việc đọc của Gen Z giờ đây đang chuyển sang những hình thức mới, từ cách tiếp cận, nền tảng đến trải nghiệm đọc.

Mở rộng khái niệm đọc

Nhiều bài viết gần đây cho rằng thời gian đọc sách giải trí của người trẻ Mỹ giảm mạnh do ảnh hưởng của đại dịch Covid-19, trí tuệ nhân tạo (AI) và mạng xã hội.

Song, theo nghiên cứu How Gen Z Discover and Consume Books (tạm dịch: Cách Gen Z khám phá và tiếp cận sách), được NXB Đại học Cambridge phát hành hồi cuối tháng 7, vấn đề nằm ở chỗ phần lớn khảo sát hiện nay vẫn được xây dựng dựa trên mô hình đọc của những thế hệ trước.

Khác với các thế hệ trước, Gen Z không còn gắn việc đọc với một định dạng duy nhất. Họ có thể bắt đầu một cuốn sách bằng bản in, tiếp tục trên Kindle rồi nghe phần còn lại dưới dạng sách nói - hình thức được gọi là đọc đa phương thức (multimodal reading).

Gen Z không còn gắn việc đọc với một định dạng duy nhất. Họ có thể bắt đầu một cuốn sách bằng bản in, tiếp tục trên Kindle rồi nghe phần còn lại dưới dạng sách nói. Ảnh minh hoạ: Roman Odintsov/Pexels.

Không gian đọc của họ cũng mở rộng từ thư viện, hiệu sách sang các nền tảng như Wattpad, Webtoon, Kindle Unlimited, DC Universe Infinite hay Marvel Comics Online. Tuy nhiên, những hình thức này hiếm khi được tính đến trong các thống kê truyền thống về văn hóa đọc.

The Independent dẫn dữ liệu năm 2025 cho thấy 66% Gen Z tự nhận mình có đọc sách, tăng 14 điểm phần trăm so với năm 2022.

Trong vòng một năm trước thời điểm khảo sát, 65% cho biết đã đọc ít nhất một cuốn sách in, tăng từ mức 59% ba năm trước.

Xu hướng này cũng tương đồng với kết quả khảo sát của Trung tâm Nghiên cứu Pew đối với người Mỹ nói chung.

Những con số trên cho thấy văn hóa đọc không biến mất mà đang dịch chuyển sang một hình thức mới. Theo nhóm nghiên cứu, Gen Z là thế hệ đầu tiên trưởng thành trong kỷ nguyên hậu kỹ thuật số (postdigital), khi Internet hiện diện như một phần mặc định của cuộc sống.

Trong bối cảnh đó, sách giấy không còn là lựa chọn duy nhất để tiếp cận nội dung, mà trở thành một lựa chọn có chủ đích.

Bên cạnh đó, nhu cầu tạm rời xa thế giới số (digital detox) cũng khiến sách in được ưa chuộng hơn. Không giống điện thoại, sách không liên tục gửi thông báo hay theo dõi người dùng, mang lại trải nghiệm đọc ít bị xao nhãng.

Sách giấy còn mang những giá trị mà nội dung số khó thay thế. Chúng có thể được cho mượn, làm quà tặng hoặc lưu giữ dấu vết của những người từng sở hữu.

Trong thời đại Instagram và BookTok (cộng đồng yêu sách trên TikTok), sách cũng trở thành một cách để người trẻ thể hiện cá tính qua ảnh chụp, video và những cuộc thảo luận trực tuyến.

Nhìn lại văn hóa đọc

Để kiểm chứng giả thuyết của mình, nhóm nghiên cứu thực hiện 3 cuộc khảo sát đại diện trên phạm vi toàn nước Mỹ vào các năm 2020, 2022 và 2025. Thay vì chỉ hỏi người tham gia đã đọc bao nhiêu cuốn sách, họ sử dụng khái niệm mức độ tương tác với sách (book engagement), qua đó ghi nhận cả những hình thức đọc vốn thường bị bỏ qua.

Không gian hiệu sách được Gen Z tìm đến để đọc và kết nối. Ảnh: Ksenia Chernaya/Pexels.

Khái niệm này bao gồm những cuốn sách không nhất thiết phải đọc từ đầu đến cuối, như sách dạy nấu ăn hay cẩm nang du lịch. Đồng thời, khảo sát cũng tính đến việc đọc email, tin nhắn, manga, fan fiction cũng như cách Gen Z sử dụng AI, mạng xã hội và thư viện trong quá trình tiếp cận sách.

Kết quả cho thấy người trẻ không hề rời xa những không gian đọc truyền thống như nhiều người vẫn nghĩ. Năm 2025, Gen Z đến hiệu sách và thư viện công nhiều hơn so với năm 2022. Khoảng 36% cho biết từng tìm được một cuốn sách nhờ sự giới thiệu của thủ thư, tăng từ mức 15% 3 năm trước.

Khảo sát cũng chỉ ra mối liên hệ giữa việc đọc và nhu cầu kết nối xã hội. Có tới 85% người tham gia mong muốn tìm một không gian thư giãn ngoài nhà, trong khi nhóm không sử dụng thư viện ghi nhận mức độ cô đơn cao hơn.

Xu hướng này còn phản ánh qua thị trường. Gần 1/3 Gen Z mua sách tại các hiệu sách truyền thống, nhiều hơn Amazon trong việc tìm đầu sách mới.

Theo Hiệp hội các nhà bán sách Mỹ, số lượng hiệu sách độc lập tăng 70% trong 5 năm qua, còn Barnes & Noble dự kiến mở thêm 60 cửa hàng trong năm 2026.

Một ví dụ khác là American Time Use Survey (tạm dịch: Sử dụng thời gian của người Mỹ), được nhiều nghiên cứu dẫn để đánh giá thời gian người Mỹ dành cho việc đọc. Công cụ này chỉ ghi nhận các hoạt động diễn ra trong "ngày nhật ký" kéo dài 24 giờ và tính việc đọc sách in, sách điện tử hoặc nghe sách nói.

Xu hướng Bookstagram góp phần thúc đẩy thói quen mua sách giấy của Gen Z. Ảnh minh hoạ: Book Hut.

Trong khi đó, các hoạt động như đọc và sáng tác fan fiction, theo dõi BookTok, Bookstagram hay đọc, viết đánh giá trên Goodreads đều không được ghi nhận, dù đây là những thực hành đọc phổ biến của thế hệ hậu kỹ thuật số.

Theo nhóm nghiên cứu, những thay đổi này cho thấy nhiều công cụ thống kê hiện nay không còn theo kịp cách Gen Z đọc và tiếp cận sách. Chính khoảng trống này có thể khiến một số thống kê kết luận Gen Z đọc ít hơn thực tế.

Nhóm tác giả cũng phản biện quan điểm của Rose Horowitch trên The Atlantic trong bài viết The End of Reading Is Here (tạm dịch: Hồi kết của văn hóa đọc), cho rằng nước Mỹ đang bước vào một xã hội "hậu biết đọc" (postliterate).

Horowitch lập luận rằng khả năng đọc sâu các tác phẩm văn học phức tạp đang suy giảm, dẫn chứng bằng nghiên cứu về những sinh viên gặp khó khăn khi đọc những trang mở đầu của Bleak House (Ngôi nhà u ám) của Charles Dickens.

Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cho rằng cách hiểu này đã thu hẹp khái niệm "literacy" (khả năng biết đọc và biết viết). Trong nghiên cứu giáo dục hiện đại, đây không đơn thuần là khả năng đọc hiểu tiểu thuyết hay văn chương kinh điển, mà là năng lực diễn giải, đánh giá và tạo lập ý nghĩa từ dạng văn bản, nền tảng truyền thông và nhiều bối cảnh xã hội khác nhau.

Sự thay đổi ấy cũng thể hiện ở cách Gen Z biến việc đọc thành một trải nghiệm cộng đồng. Các silent reading party, nơi mọi người cùng đọc sách trong một không gian yên tĩnh, ngày càng phổ biến.

Người trẻ còn tham gia cosplay nhân vật văn học, chia sẻ những đoạn trích yêu thích qua trào lưu "book excerpt aesthetics" (chia sẻ những đoạn trích sách đẹp mắt trên mạng xã hội) hay gặp gỡ tại các lễ hội sách trên khắp nước Mỹ.

Năm 2025, Portland Book Festival lần đầu tiên bán hết vé với khách mời nổi bật là tác giả dòng tiểu thuyết kỳ ảo lãng mạn (romantasy) Rebecca Yarros.

Những xu hướng này cho thấy việc đọc chắc chắn đang thay đổi, nhưng hoàn toàn chưa biến mất. Thay vì rời bỏ sách, Gen Z đang mở rộng cách tiếp cận, đồng thời biến hoạt động từng mang tính cá nhân trở thành một trải nghiệm giàu tính kết nối hơn.

Thư Vũ