Gặp chủ nhân Nobel kinh tế

GS Paul Romer (thứ 2, trái qua) với TS Võ Công Trí (thứ 3, trái qua) - Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Đà Nẵng; ThS Lê Văn Trung (thứ 1, phải qua) - Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Đà Nẵng, TS. Nguyễn Hoàng Hà (thứ 1, trái qua) - Viện trưởng Viện nghiên cứu phát triển Kinh tế - Xã hội Đà Nẵng và tác giả. Ảnh: PV

Trong buổi gặp, vị Giáo sư khả kính trao đổi nhiều nội dung từ vai trò công nghệ, con người, đầu tư hạ tầng, đến báo chí... trong đó cốt lõi là bàn về kinh tế.

Cùng cộng đồng làm việc

Là người ít nhiều nghiên cứu và từng giảng dạy môn Kinh tế chính trị tại Học viện Chính trị, nên tôi rất ấn tượng và có phần hồi hộp khi được gặp GS Paul Romer. Xúc động vì đây là lần đầu tôi được trực tiếp bắt tay, được hỏi, được nghe với một người nổi tiếng về kinh tế tầm cỡ thế giới, người đặt nền móng cho lý thuyết tăng trưởng nội sinh mà trước đây tôi được nghe giới thiệu.

Hồi đi học tôi được thầy giáo giải thích “Kinh tế” có nghĩa là “kinh bang tế thế”, nghĩa là việc học để có đủ kiến thức quản lý xã hội giúp đời. Nếu tính từ khi khái niệm “kinh tế” hiện đại xuất hiện đến nay đã hơn 250 năm thì có hàng trăm nhà kinh tế, những người bằng kiến thức của mình giúp cho việc “tế thế”, đưa nhân loại phát triển như ngày nay.

Nổi tiếng nhất trong số đó là Adam Smith với học thuyết giá trị hàng hóa và vai trò thị trường tự do “bàn tay vô hình”, Karl Marx với học thuyết giá trị thặng dư và vai trò của hàng hóa sức lao động và John Maynard Keynes với học thuyết hiệu suất đầu tư và vai trò của nhà nước “bàn tay hữu hình”.

Từ khi giải Nobel Kinh tế được trao lần đầu vào năm 1969 đến nay, đã có nhiều nhà kinh tế xuất sắc được vinh danh, trong đó có Paul Romer. Thông thường, người được trao giải Nobel về một lĩnh vực nào đó được xem là sự thừa nhận rộng rãi về sự đóng góp xuất chúng của họ vào sự phát triển nhận thức, lý thuyết (như kinh tế), mỹ học (như văn chương), xã hội (như Nobel Hòa bình)...

Chính phủ các nước tùy theo quan điểm và cương lĩnh chính trị khi tranh cử, thường có một nhà kinh tế đóng vai trò cố vấn những vấn đề chiến lược tăng trưởng quốc gia. Thiết chế có thể quyết định tỷ giá hay lãi suất trong một thời điểm nào đó, nhưng việc tập trung nguồn lực hoặc khuyến khích đầu tư chiến lược, lựa chọn ưu tiên… thường là có vai trò của các nhà kinh tế, sẽ không ngạc nhiên khi ta biết rằng Paul Romer từng là kinh tế gia trưởng của Ngân hàng Thế giới.

Gần hai tiếng, trong không khí “cùng cộng đồng làm việc” (lời của GS Paul Romer), thú vị và bổ ích.

GS Paul Romer chia sẻ tại hội nghị đối thoại chính sách cấp cao trong chuỗi sự kiện của Tuần lễ Kinh tế - Tài chính - Công nghệ Đà Nẵng 2026. Ảnh: CÔNG - PHÚ

Tin vào nguồn lực con người

Lý thuyết chính yếu của Paul Romer là “tăng trưởng nội sinh”, trong đó hai nhân tố quyết định là ý tưởng và hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D). Theo GS Paul Romer, điều quan trọng nhất của một con người và cả quốc gia là năng lực tạo ra ý tưởng mới. Bởi mọi sáng tạo đều phải bắt nguồn từ ý tưởng, tôi rất ấn tượng với điều GS nói: “Tôi tin vào nguồn lực con người”. Con người là trung tâm, nhưng người có năng lực sáng tạo xuất sắc thường tạo ra sự khác biệt. Thể chế tạo ra cơ hội, nhưng chính con người quyết định cơ hội ấy được biến thành tăng trưởng hay không. Điều này đâu đó chúng ta đã nghe, nhưng chưa bao giờ nhận định trên lại cấp thiết như hiện nay.

Đặc điểm cơ bản của thế giới ngày nay là vai trò quyết định của sáng tạo trong việc tạo ra nguồn lực mới và lợi thế cạnh tranh. Khái niệm một quốc gia “nhỏ” và “lớn” trở nên tương đối. Đài Loan (Trung Quốc) diện tích nhỏ, dân số không đông nhưng có những lĩnh vực độc sáng, nắm yết hầu kinh tế thế giới, khiến các quốc gia hàng đầu phải lắng nghe. Điều đó không hẳn do sức mạnh quân sự mà chính là năng lực công nghệ. Trong nhiều lĩnh vực, lợi thế cạnh tranh đang ngày càng ít phụ thuộc vào tài nguyên tự nhiên, mà dựa nhiều hơn vào trí thức và công nghệ. Một chính phủ tốt là chính phủ biết tạo ra sự tăng trưởng nội sinh.

Con người là quan trọng nhưng người giỏi mới quyết định. Bởi vì người giỏi mới có ý tưởng và khi có ý tưởng thì mới có sáng tạo. Đặc trưng thời đại là công nghệ mới. Điều làm nên danh tiếng của Paul Romer là khi ông chứng minh ý tưởng (sáng tạo) và đổi mới công nghệ không phải ngoại sinh mà chính từ nội sinh, từ thị trường và R&D.

Thú thật tôi suy nghĩ rất nhiều về điều này. Làm sao để Đà Nẵng trở thành một địa chỉ của sáng tạo? Dự thảo của Bộ Khoa học và Công nghệ dự kiến trả lương cho tổng công trình sư thiết kế lên tới 300 triệu đồng/tháng. Đó là khi “kéo” họ về Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, còn Đà Nẵng? Nếu dưới mức đó thì khó có người tài, nghĩa là khó đáp ứng yêu cầu sáng tạo. Đó là mới nói chuyện thu nhập chứ còn rất nhiều “tiêu chuẩn” khác, nhất là môi trường làm việc, học tập, môi trường sống… Vấn đề khó nhất không phải là nguồn lực mà quan trọng hơn là vấn đề lựa chọn “mắt xích” để đầu tư.

Nếu trước đây John Maynard Keynes khuyến cáo chính phủ (Mỹ, Anh) nên đầu tư vào nơi tạo ra “hiệu ứng đầu tư” (ví dụ đường sá, giao thông) thì ngày nay Paul Romer cho rằng tập trung đầu tư vào nghiên cứu và phát triển. Sức sống của một doanh nghiệp là tăng dần đầu tư cho nghiên cứu và ứng dụng. Điều này ta nghe từ lâu nhưng vì sao đến nay vẫn là thời sự? Mấu chốt là bản chất công nghệ thay đổi. Bill Gates có lần nói “Phải làm việc theo tốc độ của tư duy”.

Điều này là điều tôi đọc về Paul Romer: Công nghệ không phải là mục tiêu cuối cùng, nó chỉ là công cụ. Con người đặt ra câu hỏi, xác lập giá trị và quyết định hướng đi. Cho nên điểm này mới quan trọng nhất: Câu hỏi đúng cho đầu tư phát triển (ví dụ mục tiêu 5 năm tới) là gì? Làm sao để tăng trưởng G(R)DP hai chữ số? Nguồn lực lấy từ đâu và hướng đầu tư chính là gì? Nghe GS Paul Romer nói mà chợt thấm thía: Làm lãnh đạo (cả doanh nghiệp) bây giờ khó thật.

Xây dựng đô thị mới

Khi được hỏi về việc giải quyết bất cập một đô thị quá tải (giao thông, môi trường…), GS Paul Romer gợi ý nên nghĩ xa hơn đến một đô thị đáp ứng nhu cầu sinh sống cho 5 - 7 triệu dân. Tôi hiểu đây không chỉ là việc chuyển đô thị cũ sang một đô thị mới, mà chính là thiết kế một không gian cho môi trường sáng tạo, không gian thúc đẩy ý tưởng mới và “vườn ươm” cho doanh nghiệp. Ngồi nghe vị GS “xa lạ” này mà thấy quá trình chuyển mình của thành phố Hợp Phì là gợi ý phù hợp.

Ai đọc Tam Quốc chí đều biết Hợp Phì (nay là thủ phủ của tỉnh An Huy - Trung Quốc) nơi xảy ra những trận đánh sống mái giữa Tôn Quyền và Tào Ngụy. Từ chỗ điển hình của một tỉnh thuần nông, vậy mà chỉ sau hai mươi năm, hôm nay Hợp Phì thành một điểm sáng về công nghệ hàng đầu. Với dân số khoảng 9 triệu người nhưng GDP của Hợp Phì đạt 154 tỷ USD (2022). Bí quyết: Trường đại học chất lượng vào loại tốt nhất, tập trung lĩnh vực công nghệ cao, giao thông hiện đại, chính quyền tập trung cho AI, lượng tử, năng lượng sạch, sản xuất ô tô (điện).

Thành phố Đà Nẵng không thiếu không gian để xây dựng một đô thị mới. Bạn tôi hỏi lấy tiền đâu để xây? GS Paul Romer nói: Quy hoạch thật tốt, trong đó các phân khu chức năng đủ rộng, giao thông thuận tiện… và với chính sách hỗ trợ cần thiết, sẽ có nhà đầu tư và chuyên gia công nghệ đến. Đã nghĩ thì nên nghĩ lớn.

GDP bình quân đầu người

Giờ thì nhiều người nói về GDP, trong kinh tế học chỉ ra rằng đối với một nước có thu nhập trung bình để đạt mức thu nhập cao thì phải bảo đảm tăng trưởng GDP liên tục trong một thời gian dài. Giữa tăng trưởng GDP nói chung và thu nhập đầu người có điểm chung nhưng cách tính có phần khác nhau. Điều quan trọng nhất là năng suất lao động cá nhân, cụ thể mỗi năm một người công nhân (lao động) làm ra được bao nhiêu giá trị tăng thêm. Phần tăng thêm đó mới là thước đo thu nhập đầu người chính xác. Nhưng làm sao để tăng thêm? Có nhiều yếu tố nhưng quan trọng nhất và có ý nghĩa nhất là do công nghệ mới tạo ra, đây là điểm quan trọng mà có thể ít người để ý.

Làm sao để có công nghệ mới? Thông thường doanh nghiệp đảm nhận công việc này nhưng nhà nước thông qua nhiều cách, có thể bằng ưu đãi tín dụng, lãi suất nhưng phải phù hợp với luật pháp. Một sự khuyến khích thông qua thị trường cũng là một lựa chọn, tuy nhiên theo GS Paul Romer thì quan trọng nhất là tăng kỹ năng trung bình cho người lao động.

Muốn duy trì tăng trưởng GDP trên 10% trong thời gian dài thì năng suất lao động phải cải thiện mạnh mẽ, cùng với việc mở rộng đầu tư và nâng cao hiệu quả sử dụng các nguồn lực. Một thành phố năng động và đáng sống là nơi tạo ra được nhiều cơ hội việc làm, nơi mà bằng lao động mỗi người tìm thấy tương lai ổn định cho mình.

* * *

Gần hai giờ trao đổi trong tinh thần “cộng đồng cùng làm việc”, có nhiều điều để nhớ. Paul Romer không gợi ý, khuyến nghị, đơn giản ông chỉ thảo luận và quan trọng nhất ông giúp người nghe tự nhận ra vấn đề cần trả lời cho mình. GS Paul Romer kể ông tốt nghiệp vật lý nhưng sau đó chuyển qua nghiên cứu kinh tế. Có lẽ kiến thức toán học và những môn tự nhiên giúp ông có cái nhìn sâu sắc về sự chuyển biến thời đại và vai trò của công nghệ. Ông tin vào con người, bởi suy cho cùng chỉ có con người mới có ý tưởng mới, công nghệ mới. Một người giỏi là một người có ý tưởng mới và biết tổ chức thực hiện thành công ý tưởng đó.

Trong cuộc trò chuyện, GS Paul Romer thường hay nhắc đến người vợ, một giảng viên đại học, một nhà văn, một nhà nghiên cứu văn hóa, đặc biệt ở Mỹ hiện nay bà là người có thẩm quyền đưa ra nhiều phát biểu quan trọng về văn hóa Pháp thời Louis XVI. Tôi không biết kiến thức văn chương - kinh tế của hai vợ chồng nổi tiếng này có hỗ trợ gì cho nhau không? Nhưng qua gương mặt, giọng nói, tôi nhận ra sự ấm áp và yêu thương. Một dân tộc chỉ có thể tăng trưởng bền vững khi biết chọn hướng chiến lược đúng đắn và giải phóng năng suất lao động xã hội. Suy cho cùng, sự phát triển bền vững không chỉ được đo bằng thu nhập mà còn bằng mức hưởng thụ văn hóa và chất lượng cuộc sống.

MAI ĐỨC LỘC