Gần 14 triệu dân, nhưng người trẻ 'ngại đẻ': TP.HCM đang rơi vào khủng hoảng dân số?

TP.HCM đang đứng trước một ngưỡng cửa lịch sử mang tính bước ngoặt về nhân khẩu học. Không còn là những dự báo xa xôi trên giấy, các số liệu từ báo cáo sơ kết 5 năm thực hiện Chiến lược Dân số Việt Nam giai đoạn 2021–2025 đã phác họa một bức tranh nhiều trăn trở về tương lai của đô thị đầu tàu kinh tế cả nước.

Trong bối cảnh vừa thực hiện cuộc đại sáp nhập địa giới hành chính để hình thành một “siêu đô thị” bao gồm cả Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu, TP.HCM lại đang phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng thầm lặng nhưng sâu sắc: bẫy mức sinh thấp cùng với tốc độ già hóa dân số diễn ra nhanh chóng.

Khi “siêu đô thị” rơi vào bẫy mức sinh thấp

Sau khi mở rộng địa giới hành chính, quy mô dân số TP.HCM đã đạt khoảng 13,8 triệu người, trở thành một trong những đô thị đông dân nhất Đông Nam Á. Tuy nhiên, trái ngược với quy mô dân số lớn, tổng tỷ suất sinh của thành phố chỉ đạt 1,51 con/phụ nữ vào năm 2025 — thấp hơn nhiều so với mức sinh thay thế 2,1 con.

TP.HCM trở thành siêu đô thị gần 14 triệu dân nhưng mức sinh chỉ 1,51 con/phụ nữ - Ảnh: minh họa

Con số này cũng thấp hơn đáng kể so với mức trung bình của cả nước, khoảng 1,91 con/phụ nữ. Điều đó đồng nghĩa với việc dân số thành phố trong tương lai có thể suy giảm nếu không có sự bù đắp từ dòng di cư.

Nghịch lý nằm ở chỗ: TP.HCM vẫn là điểm đến của hàng triệu lao động nhập cư, nhưng tỷ lệ tăng dân số tự nhiên lại thấp. Theo thống kê, năm 2024 tỷ lệ tăng dân số tự nhiên của thành phố chỉ đạt 0,92%, thấp hơn mục tiêu 1,1%.

Tiếng khóc trẻ thơ — biểu tượng của sự tái tạo dân số — ngày càng thưa vắng tại nhiều khu dân cư đô thị. Đằng sau con số này là hàng loạt áp lực xã hội đang đè nặng lên các gia đình trẻ.

Chi phí nhà ở tại TP.HCM tăng cao liên tục trong nhiều năm. Giá căn hộ tại nhiều khu vực trung tâm đã vượt xa khả năng chi trả của các cặp vợ chồng trẻ. Bên cạnh đó, chi phí nuôi dạy con — từ giáo dục, y tế đến các hoạt động phát triển kỹ năng — cũng ngày càng tăng.

Không ít gia đình thừa nhận rằng việc sinh thêm con đồng nghĩa với áp lực tài chính kéo dài hàng chục năm.

“Ngại sinh con” – tâm lý mới của thế hệ trẻ đô thị

Tại nhiều quốc gia phát triển, mức sinh thấp thường gắn với quá trình đô thị hóa và sự thay đổi lối sống. TP.HCM hiện đang dần xuất hiện những dấu hiệu tương tự.

Nhiều cặp vợ chồng trẻ lựa chọn kết hôn muộn, sinh con muộn hoặc chỉ sinh một con. Một số thậm chí quyết định không sinh con để tập trung cho sự nghiệp và chất lượng cuộc sống.

Áp lực cạnh tranh nghề nghiệp, thời gian làm việc kéo dài cùng mong muốn ổn định kinh tế trước khi lập gia đình khiến kế hoạch sinh con thường bị trì hoãn.

Theo các chuyên gia dân số, khi độ tuổi sinh con đầu lòng tăng lên, khả năng sinh thêm con thứ hai sẽ giảm đáng kể. Đây chính là cơ chế khiến mức sinh giảm nhanh tại các đô thị lớn.

Ông Huỳnh Minh Chín – Phó Giám đốc Sở Y tế TP.HCM – nhận định mức sinh thấp ở đô thị là xu hướng đã được dự báo từ nhiều năm trước, nhưng tại TP.HCM tốc độ diễn ra nhanh hơn dự tính.

Theo ông, quyết định sinh con của các gia đình trẻ ngày nay không còn đơn thuần là vấn đề cá nhân mà chịu tác động mạnh từ bối cảnh kinh tế – xã hội. “Ở các đô thị lớn như TP.HCM, chi phí sinh hoạt cao, áp lực công việc và nhà ở khiến nhiều cặp vợ chồng trẻ trì hoãn việc sinh con hoặc chỉ sinh một con. Nếu không có những chính sách hỗ trợ thiết thực, mức sinh thấp có thể kéo dài và gây ra nhiều hệ lụy cho cấu trúc dân số trong tương lai”, ông Chín phân tích.

Một nghịch lý khác cũng đang dần hình thành tại TP.HCM: trong khi mức sinh giảm thì tuổi thọ của người dân lại ngày càng tăng.

Tuổi thọ trung bình của người dân thành phố hiện đạt 76,7 tuổi — cao hơn mức trung bình của cả nước. Tỷ lệ người từ 65 tuổi trở lên đã chiếm hơn 7% dân số, cho thấy thành phố đang bước vào giai đoạn già hóa dân số.

Hiện nay, TP.HCM vẫn đang trong thời kỳ cơ cấu dân số vàng, khi nhóm tuổi lao động (15–64 tuổi) chiếm hơn 74% dân số. Đây là lợi thế quan trọng giúp thành phố duy trì tăng trưởng kinh tế trong nhiều năm qua.

Tuy nhiên, “cửa sổ cơ hội” này sẽ không kéo dài mãi. Nếu mức sinh tiếp tục duy trì ở mức thấp, chỉ trong vài thập kỷ tới lực lượng lao động sẽ giảm dần, trong khi số người cao tuổi tăng nhanh. Điều này đồng nghĩa với việc hệ thống an sinh xã hội và y tế sẽ phải đối mặt với áp lực lớn.

Theo ông Huỳnh Minh Chín, TP.HCM cần chuẩn bị sớm cho kịch bản này. “Già hóa dân số là thành quả của sự phát triển và nâng cao chất lượng sống. Nhưng nếu tốc độ già hóa quá nhanh trong khi mức sinh thấp kéo dài thì sẽ tạo ra áp lực lớn cho hệ thống an sinh xã hội, đặc biệt là chăm sóc sức khỏe người cao tuổi”, ông nói.

Theo lãnh đạo Sở Y tế TP.HCM, việc phát triển mạng lưới chăm sóc sức khỏe người cao tuổi, mở rộng các dịch vụ y tế cộng đồng và xây dựng mô hình chăm sóc dài hạn là nhiệm vụ cấp thiết trong giai đoạn tới.

Khuyến khích “sinh đủ hai con”

Trước nguy cơ rơi vào bẫy mức sinh thấp, TP.HCM đã bắt đầu chuyển hướng chính sách dân số. Nếu như trước đây khẩu hiệu phổ biến là “mỗi gia đình chỉ nên có hai con”, thì hiện nay thông điệp đã thay đổi thành “sinh đủ hai con”.

Thành phố đã ban hành nhiều chính sách nhằm khuyến khích các gia đình sinh con. Một trong những bước đi đáng chú ý là Nghị quyết 40/2024 của Hội đồng nhân dân TP.HCM, quy định các hình thức khen thưởng và hỗ trợ đối với cá nhân, tổ chức thực hiện tốt chính sách dân số.

Bên cạnh đó, TP.HCM cũng triển khai Đề án chăm sóc sức khỏe toàn diện cho người dân và nâng mức sinh giai đoạn 2025–2030.

Theo ông Huỳnh Minh Chín, mục tiêu của đề án không chỉ là tăng số trẻ sinh ra mà còn hướng đến nâng cao chất lượng dân số. “Chính sách dân số hiện nay không còn chỉ tập trung vào kiểm soát quy mô mà phải hướng đến phát triển toàn diện. Chúng ta cần vừa khuyến khích sinh đủ hai con, vừa bảo đảm trẻ em được sinh ra khỏe mạnh, được chăm sóc và phát triển tốt”, ông nhấn mạnh.

Song song với các chính sách khuyến sinh, TP.HCM cũng đẩy mạnh các chương trình nâng cao chất lượng dân số.

Công tác sàng lọc trước sinh và sơ sinh được triển khai rộng rãi tại các cơ sở y tế. Tỷ lệ phụ nữ mang thai được sàng lọc trước sinh đã đạt hơn 82%, trong khi tỷ lệ trẻ sơ sinh được sàng lọc đạt 85%.

Các chương trình tư vấn và khám sức khỏe tiền hôn nhân cũng được mở rộng, giúp thanh niên chuẩn bị tốt hơn cho cuộc sống gia đình.

Theo ngành y tế, hơn 90% thanh niên đã được tiếp cận các hoạt động tư vấn về sức khỏe sinh sản và hôn nhân.

Những nỗ lực này nhằm bảo đảm rằng thế hệ tương lai không chỉ đủ về số lượng mà còn khỏe mạnh về thể chất và tinh thần.

Bài toán không dễ giải

Dù nhiều chính sách đã được ban hành, các chuyên gia cho rằng việc nâng mức sinh tại các đô thị lớn là nhiệm vụ không hề dễ dàng.

Bài học từ Nhật Bản, Hàn Quốc hay Singapore cho thấy, ngay cả khi chính phủ đầu tư rất lớn cho các chương trình hỗ trợ sinh con, mức sinh vẫn khó phục hồi nhanh chóng.

Để giải quyết bài toán mức sinh thấp, nhiều chuyên gia cho rằng TP.HCM cần tiếp cận vấn đề theo hướng toàn diện hơn: từ chính sách nhà ở, giáo dục, chăm sóc trẻ em đến việc tạo điều kiện cân bằng giữa công việc và gia đình.

Theo ông Huỳnh Minh Chín, công tác dân số trong giai đoạn tới phải gắn chặt với chiến lược phát triển kinh tế – xã hội của thành phố.

“Dân số không chỉ là vấn đề của ngành y tế. Đó là câu chuyện liên quan đến lao động, giáo dục, an sinh xã hội và phát triển đô thị. Nếu không có cách tiếp cận liên ngành, chúng ta sẽ khó giải quyết triệt để bài toán mức sinh thấp”, ông nhận định.

TP.HCM đang đứng trước một ngã rẽ quan trọng trong quá trình phát triển. Nếu không có giải pháp kịp thời, mức sinh thấp kéo dài có thể khiến thành phố đối mặt với tình trạng thiếu hụt lao động, gia tăng gánh nặng an sinh và làm chậm lại đà tăng trưởng kinh tế.

Ngược lại, nếu tận dụng tốt giai đoạn dân số vàng và xây dựng được các chính sách dân số phù hợp, TP.HCM vẫn có thể duy trì lợi thế nhân khẩu học trong nhiều thập kỷ tới.

Cuộc chiến với nghịch lý dân số không thể giải quyết trong một sớm một chiều. Nhưng khi chính quyền, ngành y tế và toàn xã hội cùng chung tay tạo dựng một môi trường sống thân thiện với gia đình và trẻ em — nơi các cặp vợ chồng trẻ cảm thấy việc sinh con không còn là gánh nặng mà là một lựa chọn tự nhiên của cuộc sống — thì khi đó TP.HCM mới có thể thực sự vượt qua “bẫy mức sinh thấp”.

Bởi suy cho cùng, sức sống của một đô thị không chỉ được đo bằng những tòa nhà cao tầng hay tốc độ tăng trưởng kinh tế, mà còn bằng tiếng cười và tiếng khóc của những thế hệ mới đang lớn lên trong lòng thành phố.

Bình Thuận