Gần 100% cửa hàng bán thuốc lá lậu, đề xuất tăng phạt gấp 10 lần

Để bảo vệ ngân sách và doanh nghiệp chân chính, các chuyên gia đồng loạt đề xuất phải mạnh tay nâng mức xử phạt và siết chặt kỷ cương ngay từ năm 2026.

Ngày 22/4, tại tọa đàm “Phòng chống thuốc lá lậu - Thực trạng và hành lang pháp lý trong tình hình mới”, các đại biểu đã phơi bày một thực trạng nhức nhối khi luật pháp hiện hành vẫn chưa đủ sức răn đe trước "ma lực" của lợi nhuận bất chính.

Các chuyên gia cho rằng mức phạt quá nhẹ khiến thuốc lá lậu "xâm chiếm" 100% thị trường bán lẻ.

Dẫn chứng từ kết quả khảo sát thực tế, TS. Nguyễn Quốc Việt (Đại học Kinh tế - ĐHQG Hà Nội) cho biết một con số gây sốc tại Cần Thơ khi có đến 99,8% điểm bán vẫn kinh doanh thuốc lá lậu. Điều đáng lo ngại là phần lớn những người này đều nhận thức rõ quy định xử phạt cũng như rủi ro về hàng giả, nhưng họ vẫn bất chấp vi phạm vì yếu tố cầu thị trường quá lớn.

Phân tích sâu hơn về vấn đề này, bà Phan Minh Thủy từ VCCI nhận định rằng mức phạt hành chính tối đa tại Việt Nam hiện chỉ rơi vào khoảng 4.000 USD. Con số này quá thấp khi đặt lên bàn cân so sánh với 15.000 USD tại Thái Lan hay thậm chí là 225.000 USD tại Singapore. Chính sự chênh lệch này đã khiến các đối tượng vi phạm nảy sinh tâm lý coi tiền phạt chỉ là một khoản chi phí nhỏ trong hoạt động kinh doanh bất hợp pháp.

Tình trạng thuốc lá lậu thẩm lậu vào nội địa không chỉ dừng lại ở vi phạm pháp lý mà còn gây ra những hệ lụy kinh tế nặng nề. Bà Lê Thị Duyên Hải (Hội Tư vấn Thuế Việt Nam) dẫn số liệu cho thấy mỗi năm ngân sách Nhà nước bị thất thu từ 5.000 đến 6.000 tỷ đồng do vấn nạn này.

Song song với tổn thất của ngân sách, các doanh nghiệp sản xuất trong nước cũng đang phải đối mặt với áp lực tồn vong. Ông Nguyễn Chí Nhân (Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam) nhấn mạnh rằng thuốc lá lậu có lợi thế bất hợp pháp về giá do trốn thuế và không phải tuân thủ các quy định khắt khe về chất lượng hay cảnh báo sức khỏe. Điều này tạo ra một môi trường cạnh tranh không lành mạnh, trực tiếp làm suy giảm doanh thu, lợi nhuận và đe dọa đến hiệu quả sử dụng vốn Nhà nước tại các doanh nghiệp ngành thuốc lá.

Trước những thách thức nêu trên, các chuyên gia đã đồng thuận đưa ra lộ trình thắt chặt pháp lý với những bước đi quyết liệt.

Trước hết, bà Lê Thị Duyên Hải kiến nghị cần nhanh chóng sửa đổi Nghị định 98/2020/NĐ-CP theo hướng nâng mức phạt tiền khởi điểm lên gấp 10 lần so với hiện tại. Mục tiêu trọng tâm của đề xuất này là đẩy "chi phí vi phạm" vượt xa "lợi nhuận kỳ vọng", từ đó khiến các nhà bán lẻ không còn dám mạo hiểm.

Tiếp nối giải pháp về kinh tế, các cơ quan chức năng cũng đề xuất hạ thấp ngưỡng định lượng để truy cứu trách nhiệm hình sự. Thay vì mức 1.500 bao như hiện nay, mức khởi tố có thể giảm xuống còn 500 bao để tăng tính răn đe.

Đồng thời, Ban Chỉ đạo 389 quốc gia đang xây dựng dự thảo Chỉ thị mới nhằm tăng mạnh chế tài và gắn trách nhiệm trực tiếp của người đứng đầu chính quyền địa phương đối với công tác chống buôn lậu trên địa bàn quản lý.

Bên cạnh đó, việc kiểm soát chặt chẽ khâu bán lẻ được xem là "mắt xích" sống còn để chặn đứng đầu ra của hàng lậu. Các chuyên gia nhấn mạnh rằng nếu các điểm bán lẻ không dám kinh doanh do lo sợ bị thu hồi giấy phép hoặc đình chỉ hoạt động, chuỗi cung ứng thuốc lá lậu sẽ tự khắc bị đứt gãy.

Theo các chuyên gia, những thay đổi này cần được thực thi sớm ngay trong năm 2026 nhằm đưa thị trường vào quỹ đạo ổn định trước khi lộ trình tăng thuế tiêu thụ đặc biệt chính thức bắt đầu vào năm 2027.

Thanh Hoa