EU thay đổi 'luật chơi' phòng vệ thương mại, doanh nghiệp cần chuẩn bị gì?

Nguy cơ gia tăng các rào cản thương mại

Sáu tháng đầu năm, hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam tiếp tục ghi nhận những tín hiệu tích cực, khẳng định đà tăng trưởng của nền kinh tế và năng lực hội nhập ngày càng sâu rộng.

Số liệu từ Bộ Công Thương cho biết, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa 6 tháng đầu năm ước đạt 549,69 tỷ USD, tăng 27,1% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, kim ngạch xuất khẩu đạt 266,52 tỷ USD, tăng 21%, còn nhập khẩu đạt 283,17 tỷ USD, tăng 33,4%.

Đà tăng trưởng này cho thấy hàng hóa Việt Nam ngày càng mở rộng hiện diện tại các thị trường quốc tế. Tuy nhiên, quy mô xuất khẩu ngày càng lớn cũng đồng nghĩa với việc doanh nghiệp phải đối mặt với nhiều rào cản thương mại hơn, đặc biệt là các biện pháp phòng vệ thương mại do các nước nhập khẩu áp dụng.

Quy mô xuất khẩu ngày càng lớn cũng đồng nghĩa với việc doanh nghiệp phải đối mặt với nhiều rào cản thương mại hơn. Ảnh: Nam Nguyễn

Tại họp báo thường kỳ Bộ Công Thương diễn ra hôm 7/7 vừa qua, ông Chu Thắng Trung, Phó Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương) cũng nhận định, nguy cơ hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam tiếp tục bị điều tra áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại trong thời gian tới vẫn ở mức cao.

Theo ông, đây không phải diễn biến mới mà là xu hướng đã kéo dài trong nhiều năm và nhiều khả năng sẽ tiếp tục khi quy mô xuất khẩu của Việt Nam ngày càng mở rộng.

Phân tích nguyên nhân, ông Chu Thắng Trung cho rằng sự thay đổi trong chính sách thương mại của nhiều nền kinh tế lớn là một trong những yếu tố quan trọng làm gia tăng các vụ việc phòng vệ thương mại. Bên cạnh đó, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam liên tục tăng cũng kéo theo nguy cơ bị điều tra nhiều hơn.

“Đây là quy luật phổ biến trong thương mại quốc tế đối với những nền kinh tế có độ mở lớn và năng lực xuất khẩu ngày càng cao”, Phó Cục trưởng Chu Thắng Trung thông tin.

Ngoài ra, Phó Cục trưởng cũng lưu ý, xu hướng tái cơ cấu chuỗi cung ứng toàn cầu đang đặt ra những yêu cầu khắt khe hơn đối với hàng hóa xuất khẩu. Các thị trường nhập khẩu ngày càng quan tâm đến xuất xứ hàng hóa, nguồn gốc nguyên liệu, tỷ lệ giá trị gia tăng được tạo ra tại nước xuất khẩu cũng như mức độ minh bạch của toàn bộ chuỗi cung ứng. Đây đều là những yếu tố có thể làm gia tăng rủi ro đối với hàng hóa Việt Nam trong quá trình tiếp cận và mở rộng thị trường.

EU siết chặt kiểm soát nhập khẩu thép

Từ ngày 1/7/2026, Liên minh châu Âu (EU) chính thức áp dụng Quy định (EU) 2026/1384 do Nghị viện và Hội đồng châu Âu ban hành ngày 17/6/2026, thay thế cơ chế tự vệ thép trước đây đã hết hiệu lực vào ngày 30/6/2026.

Quy định mới được đánh giá là bước chuyển quan trọng trong chính sách phòng vệ thương mại của EU, hướng tới xử lý tình trạng dư thừa công suất thép toàn cầu, đồng thời tăng cường bảo vệ ngành sản xuất thép nội khối, trong đó có các thị trường tiêu thụ lớn như Italia.

EU áp dụng quy định phòng vệ thương mại mới đối với ngành thép. Ảnh: Nam Nguyễn

Theo quy định mới, EU không còn áp dụng biện pháp tự vệ ngắn hạn mà chuyển sang một khung phòng vệ mang tính hệ thống nhằm xử lý các hệ lụy từ tình trạng dư thừa công suất thép toàn cầu, đồng thời ngăn chặn các hành vi lách thuế và chuyển tải thương mại.

Một trong những điểm đáng chú ý là tổng hạn ngạch thuế quan (TRQ) miễn thuế nhập khẩu vào EU được ấn định ở mức 18.345.922 tấn/năm, tiếp tục được quản lý theo từng quý. Đặc biệt, nếu lượng thép nhập khẩu vượt hạn ngạch, phần vượt sẽ phải chịu mức thuế bổ sung 50% tính trên giá trị CIF của hàng hóa, thay vì mức 25% như quy định trước đây.

Quy định cũng bổ sung yêu cầu về quy tắc "Melt and Pour", buộc nhà nhập khẩu phải chứng minh quốc gia nơi thép lỏng được nấu chảy và đúc thành phôi đầu tiên thông qua các chứng từ xác thực như Giấy chứng nhận thử nghiệm của nhà máy (Mill Test Certificate).

Theo lộ trình, quy định có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, trong khi yêu cầu về xác minh nguồn gốc phôi thép sẽ bắt đầu được áp dụng bắt buộc từ ngày 1/10/2026.

Liên quan đến nội dung này, Thương vụ Việt Nam tại Italia cho biết, Quy định (EU) 2026/1384 sẽ tạo ra ba tác động trực tiếp đối với doanh nghiệp xuất khẩu thép Việt Nam.

Thứ nhất, rủi ro chịu thuế ngoài hạn ngạch lên tới 50%. Do hạn ngạch miễn thuế được phân bổ theo quý và thường được sử dụng hết rất nhanh, nếu doanh nghiệp hoàn tất thủ tục hải quan sau thời điểm hạn ngạch đã cạn, lô hàng sẽ phải chịu mức thuế bổ sung 50% trên giá trị CIF.

Mức thuế này có thể xóa bỏ toàn bộ lợi nhuận của doanh nghiệp, buộc nhiều đơn vị phải đưa hàng vào kho ngoại quan tại cảng Italia và chờ sang quý tiếp theo để được hưởng hạn ngạch mới, kéo theo chi phí phát sinh đáng kể.

Thứ hai, nguy cơ mất lợi thế nếu tiếp tục sử dụng phôi thép có nguồn gốc từ nước thứ ba. Từ ngày 1/10/2026, khi quy tắc "Melt and Pour" được áp dụng, nếu hồ sơ chứng minh thép lỏng được nấu và đúc tại nước thứ ba, sản phẩm hoàn thiện của Việt Nam sẽ không được tính vào hạn ngạch dành cho Việt Nam mà bị chuyển sang hạn ngạch của chính nước thứ ba.

“Điều này có thể khiến các nhà nhập khẩu tại Italia thận trọng hơn khi ký hợp đồng với doanh nghiệp Việt Nam. Để duy trì thị trường, doanh nghiệp sẽ phải điều chỉnh chuỗi cung ứng, ưu tiên sử dụng phôi sản xuất trong nước hoặc nhập khẩu từ các quốc gia được EU công nhận”, Thương vụ lưu ý.

Thứ ba, thời gian thông quan kéo dài và chi phí logistics gia tăng. Quy định mới yêu cầu hồ sơ hải quan phải chứng minh đầy đủ nguồn gốc của thép lỏng và phôi thép. Việc kiểm tra, đối chiếu chứng từ tại các cảng của Italia sẽ được thực hiện chặt chẽ hơn, làm kéo dài thời gian thông quan.

Hệ quả là doanh nghiệp có thể phát sinh thêm chi phí lưu kho, lưu bãi, chậm tiến độ giao hàng, ảnh hưởng đến vòng quay vốn và dòng tiền sản xuất.

Trong bối cảnh EU siết chặt các biện pháp phòng vệ thương mại đối với ngành thép, thương vụ cảnh báo, việc chủ động rà soát chuỗi cung ứng, chuẩn bị đầy đủ hồ sơ chứng minh xuất xứ nguyên liệu và theo dõi sát diễn biến hạn ngạch sẽ là những yếu tố quan trọng giúp doanh nghiệp Việt Nam duy trì năng lực cạnh tranh tại thị trường Italia.

Để hỗ trợ doanh nghiệp, Cục Phòng vệ thương mại sẽ tiếp tục nâng cao hiệu quả hệ thống cảnh báo sớm trên cơ sở theo dõi diễn biến xuất khẩu của từng mặt hàng, từng thị trường để kịp thời cung cấp thông tin, giúp doanh nghiệp chủ động chuẩn bị trước khi các vụ việc phát sinh.

Cùng với đó, tăng cường tập huấn, nâng cao năng lực cho doanh nghiệp về quản trị dữ liệu, quản trị chi phí, tuân thủ quy định pháp luật trong các vụ điều tra phòng vệ thương mạ.

“Cục Phòng vệ thương mại sẽ tiếp tục đồng hành cùng doanh nghiệp trong toàn bộ quá trình xử lý các vụ việc, từ hướng dẫn trả lời bản câu hỏi điều tra, chuẩn bị hồ sơ, tham gia quá trình thẩm tra đến trao đổi với cơ quan điều tra nước ngoài nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp Việt Nam, đồng thời bảo đảm các cuộc điều tra được tiến hành phù hợp với các quy định và cam kết quốc tế", ông Chu Thắng Trung khẳng định.

Tính đến hết tháng 5/2026, Việt Nam đã phải đối phó với 321 vụ việc điều tra từ 27 thị trường.

Hoàng Hòa