Ðể di sản trở thành nguồn lực phát triển - Bài cuối: Vun bồi cho nguồn lực nội sinh

Trao truyền trong cộng đồng

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau Ngô Vũ Thăng khẳng định, cộng đồng địa phương chính là chủ thể sáng tạo, lưu giữ, thực hành và truyền trao các giá trị di sản văn hoá qua nhiều thế hệ. Nếu không có cộng đồng, di sản sẽ chỉ còn là những tư liệu hay hiện vật tĩnh, không còn sức sống trong đời sống xã hội.

Thực tế ở Cà Mau cho thấy, di sản không chỉ nằm ở các di tích, công trình hay hồ sơ khoa học, mà hiện diện trong đời sống của cộng đồng các dân tộc Kinh, Khmer, Hoa; trong lễ hội, nghệ thuật đờn ca tài tử; trong nghề truyền thống và những tri thức dân gian được tích luỹ qua quá trình thích ứng với thiên nhiên. Nghệ nhân, người cao tuổi, chức sắc tôn giáo và người có uy tín trong cộng đồng chính là những “bảo tàng sống”. Câu hát được truyền lại, nghi lễ được thực hành, nghề được trao truyền... là cách di sản tiếp tục tồn tại. Vì vậy, bảo tồn không phải “đóng khung” quá khứ mà phải tạo điều kiện để di sản có chỗ đứng trong hiện tại.

Theo ông Ngô Vũ Thăng, quan điểm của tỉnh là bảo tồn di sản không chỉ để lưu giữ quá khứ mà còn tạo động lực phát triển hiện tại và tương lai. Cà Mau chú trọng phát huy vai trò cộng đồng trong kiểm kê, nhận diện di sản, xây dựng hồ sơ khoa học, tổ chức lễ hội, phát triển du lịch cộng đồng và quảng bá văn hoá trên môi trường số.

Ðiều này đặt người dân vào vị trí trung tâm của chuỗi giá trị di sản. Người dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách bảo tồn hay lực lượng phục vụ du lịch, mà phải trực tiếp tham gia vào quá trình gìn giữ, khai thác và hưởng lợi từ di sản. Từ đó, việc kiểm kê, nhận diện và số hoá dữ liệu di sản không còn là công việc riêng của ngành văn hoá. Ðây là cơ sở để mỗi địa phương xác định mình có gì, có thể kể câu chuyện gì và cộng đồng tham gia vào câu chuyện ấy ra sao.

Sau nhận diện là bài toán hạ tầng, nguồn nhân lực và cơ chế hưởng lợi. Di sản muốn trở thành sản phẩm du lịch cần không gian phù hợp, cảnh quan được bảo vệ và khả năng tiếp cận thuận lợi. Song, yếu tố quyết định vẫn là con người. Người dân cần được trang bị kỹ năng làm du lịch cộng đồng; cán bộ cơ sở có năng lực quản lý; doanh nghiệp có trách nhiệm với cộng đồng và di sản.

Quan trọng hơn, người dân phải thực sự được hưởng lợi. Nếu du khách đến nhưng thu nhập của người dân không tăng, tiếng nói của cộng đồng không được coi trọng, sẽ khó tạo động lực bảo tồn lâu dài. Ngược lại, khi di sản trở thành một phần sinh kế, người dân sẽ có thêm lý do để gìn giữ.

Cộng đồng cần được tham gia và hưởng lợi nhiều hơn từ các hoạt động lễ hội, di sản văn hoá phi vật thể. (Trong ảnh: Tiết mục văn nghệ tại Lễ Tri ân Ðức Quốc Tổ Lạc Long Quân và Quốc mẫu Âu Cơ tại Khu Du lịch Mũi Cà Mau). Ảnh minh hoạ

Phát triển từ gốc

Theo ông Võ Văn Dũng, nguyên Phó Trưởng ban Nội chính Trung ương, nguyên Bí thư Tỉnh uỷ Bạc Liêu (cũ), di sản văn hoá không chỉ là những giá trị của quá khứ cần gìn giữ mà còn là nguồn lực nội sinh, góp phần định hình bản sắc, củng cố nền tảng tinh thần và tạo động lực phát triển.

“Di sản văn hoá không chỉ là những giá trị của quá khứ cần gìn giữ mà đã và đang trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng, góp phần định hình bản sắc, củng cố nền tảng tinh thần và tạo động lực phát triển”, ông Võ Văn Dũng nhấn mạnh.

Tuy nhiên, khai thác kinh tế từ di sản luôn đi cùng nghịch lý là càng khai thác càng có nguy cơ làm biến dạng chính giá trị tạo nên sức hấp dẫn của di sản. Lễ hội nếu bị sân khấu hoá quá mức, nghề truyền thống chỉ còn là màn trình diễn, nghệ thuật dân gian trở thành tiết mục minh hoạ hay câu chuyện văn hoá bị đơn giản hoá để chạy theo thị hiếu, sản phẩm có thể hấp dẫn trước mắt nhưng di sản sẽ bị bào mòn về lâu dài.

"Phát triển không có nghĩa là thay đổi di sản để phù hợp với thị trường bằng mọi giá. Phát triển đúng nghĩa là tìm cách để thị trường tiếp cận di sản mà vẫn tôn trọng những giá trị cốt lõi của di sản. Từ làn điệu đờn ca tài tử có thể sáng tạo cách truyền thông mới, nhưng không thể làm mất đi cái hồn của nghệ thuật. Từ lễ hội có thể hình thành sản phẩm trải nghiệm nhưng không thể biến nghi lễ thiêng thành màn trình diễn đơn thuần. Từ nghề truyền thống có thể phát triển sản phẩm hàng hoá nhưng cần giữ kỹ thuật, câu chuyện và dấu ấn văn hoá làm nên sự khác biệt", ông Võ Văn Dũng nhấn mạnh.

Ở góc nhìn này, sáng tạo không đối lập với bảo tồn. Ngược lại, sáng tạo trở thành phương thức để di sản thích ứng với đời sống mới.

Cà Mau định hướng xây dựng hệ sinh thái phát triển di sản với 5 nhóm giải pháp: kiểm kê, số hoá dữ liệu; phát triển sản phẩm du lịch văn hoá đặc trưng; thúc đẩy công nghiệp văn hoá, kinh tế sáng tạo; đẩy mạnh chuyển đổi số trong bảo tồn, quảng bá; phát triển nguồn nhân lực và tăng cường hợp tác công - tư. Trong đó, di sản được kết nối với du lịch, rừng, biển và đời sống cộng đồng để mở rộng giá trị. Xuyên suốt các giải pháp là yêu cầu người dân được tham gia, trực tiếp gìn giữ và hưởng lợi từ di sản.

Ông Ngô Vũ Thăng khẳng định: "Thách thức lớn nhất của Cà Mau có lẽ không nằm ở việc có bao nhiêu di sản, mà ở khả năng biến những giá trị ấy thành hệ thống nguồn lực có khả năng vận động. Di sản được công nhận nhưng không có người kế tục sẽ dần mất sức sống. Lễ hội tổ chức theo mùa nhưng không tạo được sự gắn kết với cộng đồng khó trở thành tài sản lâu dài. Ðiểm di tích được đầu tư nhưng không kết nối với sản phẩm du lịch cũng khó tạo ra giá trị kinh tế. Một sản phẩm khai thác di sản nhưng người dân không được hưởng lợi thì khó có thể duy trì bền vững".

Khi di sản không bị đóng khung trong quá khứ mà tiếp tục được cộng đồng thực hành, sáng tạo và trao truyền, khi những giá trị ấy được kết nối với du lịch, công nghệ và kinh tế sáng tạo, di sản không chỉ được "giữ lại" mà còn sẽ tiếp tục sống, tiếp tục tạo ra giá trị và cùng Cà Mau vươn tới tương lai./.

Lam Khánh - Tiến Luận