Dược thiện cho người bệnh viêm gan

Chế độ ăn hợp lý có vai trò quan trọng trong việc duy trì thể trạng, giảm gánh nặng chuyển hóa và hỗ trợ phục hồi chức năng gan ở người bệnh viêm gan.

Dưới đây là nguyên tắc lựa chọn thực phẩm, một số món ăn phù hợp và những thực phẩm người bệnh viêm gan không nên lạm dụng.

1. Nguyên tắc lựa chọn thực phẩm theo thể bệnh

Theo y học cổ truyền, viêm gan có thể thuộc phạm vi các chứng như "hoàng đản", "hiếp thống", thường liên quan đến thấp nhiệt uất kết ở can đởm, can khí uất trệ hoặc tỳ vị hư yếu. Vì vậy, chế độ ăn cần phù hợp với từng thể bệnh, không nên áp dụng một chế độ ăn chung hoặc lạm dụng các thực phẩm được cho là "mát gan, giải độc".

- Thể thấp nhiệt uất kết ở can đởm: Người bệnh thường có biểu hiện vàng da, miệng đắng, chán ăn, buồn nôn, nước tiểu vàng sẫm; nên ưu tiên các thực phẩm có tác dụng thanh nhiệt, lợi thấp như bí đao, mướp, bầu, củ cải, rau cải, đậu xanh, đậu đỏ, cá và đậu phụ; các món luộc, hấp, nấu canh hoặc nấu cháo sẽ phù hợp hơn đồ chiên rán, cay nóng; không nên lạm dụng nước rau má, nước đậu xanh hoặc các thực phẩm có tính lạnh để "giải độc gan".

- Thể can khí uất kết: Thường gặp ở người hay căng thẳng, đầy tức hạ sườn, chướng bụng, ăn kém; chế độ ăn nên hướng đến sơ can, lý khí với các thực phẩm như củ cải trắng, cà rốt, cần tây, rau xanh, cá, thịt nạc và đậu phụ; có thể dùng một ít gừng hoặc vỏ quýt (trần bì) làm gia vị; đồng thời, nên ăn đúng giờ, giữ tinh thần thư thái để hỗ trợ tiêu hóa.

- Thể tỳ khí hư: Người bệnh thường mệt mỏi, ăn ít, đầy bụng, phân lỏng; nên lựa chọn các thực phẩm dễ tiêu như gạo tẻ, bí đỏ, khoai, hạt sen, thịt gà, cá nạc, trứng và đậu phụ; có thể chia thành nhiều bữa nhỏ trong ngày để giảm gánh nặng cho hệ tiêu hóa, đồng thời tránh kiêng khem quá mức gây thiếu năng lượng và chất đạm.

Canh bí đao nấu cá phù hợp với người hay bị nóng trong, miệng đắng, chán ăn hoặc tiểu tiện vàng. Ảnh: AI.

2. Một số món ăn phù hợp với người viêm gan

Các món ăn dưới đây chủ yếu có vai trò cung cấp dinh dưỡng và hỗ trợ cải thiện một số triệu chứng, không thay thế thuốc điều trị viêm gan.

- Canh bí đao nấu cá

+ Nguyên liệu: Bí đao 150–200 g, cá quả 80–100 g, gừng tươi 2–3 lát, hành lá khoảng 5 g, dầu thực vật 3–5 ml.

+ Cách chế biến: Cá làm sạch, bí đao gọt vỏ, bỏ ruột, thái miếng; đun sôi khoảng 400 ml nước, cho cá vào nấu chín; tiếp tục cho bí đao vào, đun thêm khoảng 5–7 phút; khi bí vừa chín, thêm gừng và hành lá, nêm nhạt rồi tắt bếp.

+ Tác dụng: Theo y học cổ truyền, bí đao có vị ngọt nhạt, tính mát, giúp thanh nhiệt và lợi thủy; cá cung cấp chất đạm chất lượng tốt, dễ tiêu hóa hơn các loại thịt nhiều mỡ, món ăn phù hợp với người hay bị nóng trong, miệng đắng, chán ăn hoặc tiểu tiện vàng.

- Cháo đậu xanh thịt nạc

+ Nguyên liệu: Gạo tẻ 50 g, đậu xanh còn vỏ 20–25 g, thịt lợn thăn 50–70 g, gừng 2 lát, hành lá khoảng 5 g.

+ Cách chế biến: Đậu xanh rửa sạch, ngâm trong nước khoảng 1–2 giờ; cho gạo và đậu xanh vào nồi cùng 600–700 ml nước, ninh nhỏ lửa đến khi cháo nhừ; thịt nạc băm nhỏ, cho vào cháo, khuấy đều và nấu thêm khoảng 5–7 phút; nêm nhạt, thêm gừng và hành lá trước khi ăn.

+ Tác dụng: Theo y học cổ truyền, đậu xanh có tác dụng thanh nhiệt, lợi thấp; thịt nạc cung cấp chất đạm, món ăn phù hợp với người mệt mỏi, chán ăn, miệng đắng hoặc khó ăn cơm trong giai đoạn bệnh.

- Cháo hạt sen, bí đỏ và thịt gà

+ Nguyên liệu: Gạo tẻ 40–50 g, hạt sen tươi 30 g hoặc hạt sen khô 15 g, bí đỏ 80–100 g, thịt ức gà bỏ da 60–80 g.

+ Cách chế biến: Hạt sen bỏ tâm, nếu dùng hạt sen khô, nên ngâm trong nước khoảng 1–2 giờ; cho gạo và hạt sen vào nồi, thêm khoảng 700 ml nước, nấu nhỏ lửa; khi cháo gần nhừ, cho bí đỏ cắt nhỏ và thịt gà băm vào nêm nhạt rồi dùng khi còn ấm.

+ Tác dụng: Theo y học cổ truyền, hạt sen có tác dụng bổ tỳ, dưỡng tâm; bí đỏ giúp món ăn mềm, dễ tiêu và cung cấp thêm chất xơ, vitamin; thịt gà bổ sung chất đạm cần thiết cho việc duy trì khối cơ; món ăn phù hợp với người tỳ khí hư, mệt mỏi, ăn uống kém, người cao tuổi hoặc người mới ốm dậy.

- Cá hấp nấm hương và gừng

+ Nguyên liệu: Cá quả hoặc cá diêu hồng 100–120 g, nấm hương tươi 30–40 g hoặc nấm khô 5–7 g, gừng tươi khoảng 5 g, hành lá khoảng 5 g, dầu thực vật khoảng 3 ml.

+ Cách chế biến: Cá làm sạch, nấm hương tươi rửa sạch, thái sợi; cho cá vào đĩa, phủ nấm, gừng thái sợi và hành lên trên; hấp trong khoảng 15 phút hoặc đến khi cá chín hoàn toàn.

+ Tác dụng: Cá cung cấp chất đạm chất lượng tốt; gừng có tính ấm, giúp điều hòa tỳ vị, hỗ trợ giảm cảm giác buồn nôn, đầy bụng hoặc lạnh bụng; phương pháp hấp giúp hạn chế dầu mỡ, phù hợp với người viêm gan kèm rối loạn mỡ máu hoặc gan nhiễm mỡ.

- Canh củ sen, cà rốt và đậu phụ

+ Nguyên liệu: Củ sen 80–100 g, cà rốt 50 g, đậu phụ 100 g, nấm rơm 30–50 g, hành lá hoặc rau mùi khoảng 5 g.

+ Cách chế biến: Củ sen gọt vỏ, rửa sạch, thái lát mỏng; cà rốt thái miếng vừa ăn; cho củ sen và cà rốt vào nồi cùng 400–500 ml nước, nấu khoảng 15 phút; tiếp tục cho nấm rơm và đậu phụ cắt miếng vào, đun thêm khoảng 5 phút; nêm nhạt, thêm hành hoặc rau mùi rồi tắt bếp.

+ Tác dụng: Theo y học cổ truyền, củ sen khi nấu chín có tác dụng kiện tỳ, dưỡng vị; món ăn phù hợp với người ăn thịt khó tiêu hoặc muốn thay đổi nguồn chất đạm.

3. Những thực phẩm người bệnh viêm gan không nên lạm dụng

- Rượu bia và rượu ngâm dược liệu: Theo y học cổ truyền, rượu có tính cay nóng, dễ sinh thấp nhiệt và làm tổn thương can. Người viêm gan nên tránh hoàn toàn rượu bia, kể cả các loại rượu ngâm dược liệu, vì đều làm tăng gánh nặng cho gan.

- Thực phẩm nhiều dầu mỡ: Hạn chế thịt mỡ, da gia cầm, nội tạng, thức ăn nhanh và các món chiên rán. Nên ưu tiên các món hấp, luộc, nấu canh hoặc áp chảo ít dầu.

- Thực phẩm nhiều đường: Không nên dùng thường xuyên nước ngọt, trà sữa, bánh kẹo và các loại đồ uống nhiều đường vì dễ làm tăng tích lũy mỡ trong gan. Thay vào đó, nên ăn trái cây tươi với lượng vừa phải.

- Thực phẩm quá mặn: Hạn chế đồ muối, thực phẩm chế biến sẵn, mì ăn liền và các loại nước chấm mặn, đặc biệt ở người đã có xơ gan hoặc cổ trướng.

- Thực phẩm sống, tái: Tránh gỏi cá, tiết canh, hải sản sống hoặc thực phẩm không bảo đảm vệ sinh để giảm nguy cơ nhiễm khuẩn.

- Không lạm dụng các sản phẩm "mát gan", "giải độc gan": Không tự ý sử dụng kéo dài các loại trà thảo dược, viên uống hoặc dược liệu như nhân trần, atisô, diệp hạ châu... khi chưa có hướng dẫn của bác sĩ hoặc thầy thuốc y học cổ truyền.

Bác sĩ nội trú Phan Bích Hằng