Đưa Nghị định 90/2026/NĐ-CP vào cuộc sống: Cần giải pháp đồng bộ để kiểm soát rượu bia, thuốc lá điện tử

Chính phủ vừa ban hành Nghị định 90/2026/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế cu, trong đó siết chặt nhiều hành vi liên quan đến sử dụng, kinh doanh và quảng cáo rượu, bia, thuốc lá điện tử,... Nghị định chính thức có hiệu lực từ ngày 15-5-2026.

Thuốc lá điện tử gây ra nhiều hậu quả khôn lường cho trẻ vị thành niên (ảnh minh họa)

6 giải pháp trọng tâm để tăng hiệu quả kiểm tra, xử phạt

Phân tích về mặt pháp lý và đề xuất một số giải pháp đưa Nghị định 90 vào cuộc sống, luật sư Nguyễn Trung Tiệp, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội cho biết, ngày 30-11-2024 Quốc hội đã thông qua Nghị quyết số 173/2024/QH15, theo đó thống nhất cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển, sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, các loại khí, chất gây nghiện, gây tác hại cho sức khỏe con người từ năm 2025.

Mới đây, Chính phủ ban hành Nghị định 90/2026/NĐ-CP đã bổ sung nhiều điểm mới về vấn đề này so với nghị định 117/2020/NĐ-CP trước đây như: bổ sung xử phạt trên môi trường thương mại điện tử; tăng, siết mức phạt ở nhiều hành vi; bổ sung quy định phạt về thuốc lá điện tử, thuốc là nung nóng, xác định cụ thể hơn thẩm quyền xử phạt của các cơ quan có thẩm quyền đối với từng dạng hành vi.

Luật sư Nguyễn Trung Tiệp, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội. Ảnh: N.M

Tuy nhiên, việc áp dụng Nghị định 90/2026/NĐ-CP trên thực tế vẫn còn nhiều khó khăn. Đến nay vẫn chưa có văn bản pháp luật nào quy định rõ trách nhiệm của các cơ quan có thẩm quyền xử phạt trong việc thanh tra, kiểm tra vi phạm. Việc phát hiện vi phạm phần nhiều là do trình báo của người dân. Đồng thời, việc sát nhập xã, phường khiến cường độ công việc của Chủ tịch UBND xã, phường, các cơ quan, người có thẩm quyền thực hiện quản lí nhà nước ở địa phương cùng địa bàn phải quản lý lớn hơn rất nhiều so với trước đây, vì vậy dẫn đến việc thành lập các đoàn thanh tra, kiểm tra vi phạm của cơ quan có thẩm quyền bị hạn chế. Điều này dẫn tới tình trạng, tuy có siết chặt quy định về xử phạt nhưng phát hiện vi phạm để xử lý có thể lại ít đi.

Do đó, để có giải pháp đưa Nghị định 90/2026/NĐ-CP vào cuộc sống, luật sư Nguyễn Trung Tiệp đề xuất 6 giải pháp nhằm tăng hiệu quả thực thi Nghị định. Thứ nhất, giao chỉ tiêu kiểm tra định kỳ cho lực lượng quản lý thị trường, công an, y tế; ra các văn bản pháp luật quy định về trách nhiệm kiểm tra, thanh tra của cơ quan có thẩm quyền xử phạt; tập trung kiểm tra điểm nóng: quán nhậu, karaoke, cửa hàng gần trường học; công khai các trường hợp bị xử phạt (tạo tính răn đe thực tế); ứng dụng camera, ghi nhận phản ánh người dân qua app trên điện thoại.

Thứ hai, kiểm soát chặt bán hàng cho người dưới 18 tuổi, cụ thể: Bắt buộc quét CCCD/VNeID khi mua rượu bia, thuốc lá; Phạt nặng và tước giấy phép kinh doanh nếu tái phạm.

Thứ ba, quản lý thương mại điện tử, cụ thể: Yêu cầu các sàn thương mại điện tử phải xác minh độ tuổi khi đặt hàng; không hiển thị sản phẩm cho tài khoản dưới 18 tuổi; gắn trách nhiệm pháp lý cho cả người bán và nền tảng; thanh tra chuyên đề về rượu bia, thuốc lá online.

Thứ tư, siết thuốc lá điện tử và thế hệ trẻ: Kiểm tra đột xuất trường học, ký túc xá; Phối hợp giữa nhà trường – phụ huynh – công an; cấm quảng bá trá hình trên mạng xã hội.

Thứ năm, truyền thông đúng cách như: Dùng tình huống thực tế tuyên truyền: bị phạt bao nhiêu, mất gì; cội dung ngắn, dễ hiểu trên mạng xã hội; nhắm đúng nhóm đối tượng cần tuyên truyền.

Thứ sáu, cơ chế khuyến khích thay vì phạt: Giảm thuế/ưu đãi cho mô hình “quán không rượu bia”; công nhận “cửa hàng tuân thủ tốt”; Khuyến khích doanh nghiệp xây dựng văn hóa lành mạnh.

Đẩy mạnh truyền thông, công nghệ và trách nhiệm người đứng đầu

Để đưa Nghị định 90/2026/NĐ-CP vào cuộc sống, luật sư Vũ Thị Hảo, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội cho rằng, Nghị định 90/2026/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế là một bước hoàn thiện quan trọng trong hành lang pháp lý. Tuy nhiên, để Nghị định phát huy hiệu quả, vấn đề không chỉ nằm ở quy định mà nằm ở cách tổ chức thực thi.

Việc sử dụng rượu, bia ở tuổi vị thành niên gây ra nhiều hệ lụy về sức khỏe. Ảnh minh họa

Thực tế cho thấy, nhiều người sử dụng thuốc lá điện tử hoặc tiêu thụ rượu, bia không ý thức đầy đủ về hành vi vi phạm của mình, đặc biệt trong các tình huống như sử dụng nơi công cộng, quảng cáo trá hình trên mạng xã hội hay bán cho người chưa đủ tuổi. Do đó, thay vì phổ biến Nghị định theo cách truyền thống, cần xây dựng các bộ “quy tắc dễ hiểu” như: 5 hành vi bị cấm với thuốc lá điện tử, 5 mức phạt phổ biến khi vi phạm quy định về rượu, bia. Khi pháp luật được “dịch” thành ngôn ngữ đời sống, khả năng tuân thủ sẽ cao hơn đáng kể.

Song song với đó, cần đưa quy định vào hệ thống kiểm soát thực tế, đặc biệt tại các điểm bán và cơ sở kinh doanh. Ví dụ, với rượu, bia, cần bắt buộc tích hợp cơ chế kiểm tra độ tuổi khi bán hàng, kể cả trên nền tảng thương mại điện tử. Với thuốc lá điện tử, cần kiểm soát chặt từ khâu nhập khẩu, phân phối đến bán lẻ, đồng thời yêu cầu các cửa hàng ký cam kết tuân thủ quy định pháp luật.

Đồng thời, sử dụng công cụ số để rà quét, phát hiện và xử lý kịp thời các hành vi vi phạm. Xây dựng cơ sở dữ liệu vi phạm để theo dõi các cá nhân, tổ chức tái phạm, qua đó áp dụng các tình tiết tăng nặng một cách hiệu quả.

Theo luật sư Vũ Thị Hảo, bên cạnh chế tài hành chính, cần tăng cường các biện pháp tác động vào động cơ kinh tế và uy tín. Trong nhiều trường hợp, lợi nhuận từ kinh doanh thuốc lá điện tử hoặc rượu, bia có thể lớn hơn mức phạt, khiến vi phạm vẫn tái diễn. Vì vậy, cần tính đến việc công khai danh sách cơ sở vi phạm.

Một điểm không thể bỏ qua là trách nhiệm của người đứng đầu cơ sở kinh doanh. Việc bán rượu, bia cho người chưa đủ tuổi hay kinh doanh thuốc lá điện tử trái quy định thường diễn ra ở cấp nhân viên, nhưng nếu không quy trách nhiệm rõ ràng cho chủ cơ sở, rất khó kiểm soát triệt để. Do đó, cần gắn vi phạm với trách nhiệm quản lý, thậm chí xem xét đình chỉ hoạt động hoặc tước giấy phép trong trường hợp tái phạm nhiều lần.

Cuối cùng, cần phát huy vai trò của giám sát xã hội và cộng đồng. Các hành vi vi phạm liên quan đến rượu, bia và thuốc lá điện tử thường diễn ra công khai trong đời sống hàng ngày, nên nếu có cơ chế để người dân phản ánh, tố giác một cách thuận tiện và được bảo vệ, hiệu quả kiểm soát sẽ tăng lên đáng kể. Đây là một “kênh thực thi” mềm nhưng có sức lan tỏa lớn, đặc biệt trong bối cảnh lực lượng thanh tra còn hạn chế.

Luật sư nhấn mạnh, để Nghị định thực sự đi vào cuộc sống trong các lĩnh vực nhạy cảm như thuốc lá điện tử, rượu, bia, cần một cách tiếp cận toàn diện: Từ truyền thông, công nghệ, cơ chế kiểm soát đến trách nhiệm quản lý và sự tham gia của xã hội. Khi pháp luật được “gắn” vào hành vi hàng ngày của người dân và doanh nghiệp, hiệu quả thực thi có thể đạt được một cách bền vững.

Công Phương