Dữ liệu bao trùm - 'chìa khóa' để không ai bị bỏ lại phía sau

Phụ nữ, người trẻ và một số nhóm thiểu số vẫn đang đối mặt với nhiều rào cản trong tiếp cận cơ hội và dịch vụ

Hoàn thiện hệ thống dữ liệu

Theo khuyến nghị của Liên Hợp Quốc và Global Partnership for Sustainable Development Data, một hệ thống dữ liệu quốc gia hiện đại không chỉ dừng lại ở việc thu thập đầy đủ, mà phải có khả năng phân tách theo giới, tình trạng khuyết tật, khu vực địa lý và điều kiện kinh tế – xã hội. Đây là điều kiện tiên quyết để bảo đảm nguyên tắc “không ai bị bỏ lại phía sau”, đặc biệt là với những nhóm yếu thế hoặc có tiếng nói thiểu số trong xã hội.

Tuy nhiên, thực tế tại nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam, cho thấy không ít chỉ số phát triển vẫn thiếu dữ liệu phản ánh trải nghiệm thực tế của cộng đồng. Những khoảng trống này khiến quá trình hoạch định chính sách và đổi mới sáng tạo chưa thực sự lấy con người làm trung tâm. Khi dữ liệu chưa bao trùm, các quyết định chính sách có nguy cơ bỏ sót nhu cầu của những nhóm dễ bị tổn thương.

Bà Nguyễn Phương Linh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý phát triển bền vững (MSD) cho rằng, trong thời đại số, vấn đề không nằm ở số lượng dữ liệu mà ở mức độ bao trùm của dữ liệu. Theo bà Linh, những con số lớn như 98% có thể là thành tựu đáng ghi nhận, nhưng chính 2% còn lại lại là yếu tố buộc chính sách phải thay đổi.

Đặc biệt, khi người khuyết tật đặt ra câu hỏi về vai trò của mình trong tiến trình chuyển đổi số, đó không chỉ là vấn đề công nghệ, mà còn là câu chuyện về thiết kế chính sách. Công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi được xây dựng trên nền tảng dữ liệu bao trùm ngay từ đầu.

Một hướng tiếp cận đáng chú ý được bà Linh đề cập là Khung Copenhagen về Dữ liệu Công dân (Citizen-Generated Data - CGD). Đây được xem là giải pháp bổ sung quan trọng cho hệ thống dữ liệu quốc gia, giúp đưa tiếng nói của người dân vào quá trình hoạch định chính sách. Theo đó, dữ liệu không còn là công cụ quản lý đơn thuần, mà trở thành trách nhiệm chung của toàn xã hội.

Đồng quan điểm, ông Phạm Thanh Tịnh, Chủ tịch Hội Nghiên cứu Khoa học về Đông Nam Á – Việt Nam (SEARAV) cho biết, trong gần 30 năm hoạt động, tổ chức này luôn theo đuổi sứ mệnh kết nối tri thức và thúc đẩy hợp tác khu vực. Trong bối cảnh Đông Nam Á đang chuyển mình mạnh mẽ, việc tái định hình cách tiếp cận phát triển dựa trên bằng chứng và hợp tác mở trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Ở góc độ thực tiễn, Báo cáo Dữ liệu Cộng đồng 2025 (CGD 2025), do bà Hoàng Thu Trang chia sẻ, được xây dựng với sự tham gia của 1.262 người thuộc 7 nhóm cộng đồng và gần 20 tổ chức xã hội. Kết quả cho thấy, tại thời điểm 2024–2025, chưa có mục tiêu phát triển bền vững nào được đánh giá là hoàn thành hoàn toàn. Đồng thời, tiến độ thực hiện giữa các mục tiêu và giữa các nhóm dân cư còn nhiều chênh lệch.

Đáng chú ý, người khuyết tật, phụ nữ, người trẻ và một số nhóm thiểu số vẫn đang đối mặt với nhiều rào cản trong tiếp cận cơ hội và dịch vụ. Điều này phản ánh rõ nét thực trạng dữ liệu chưa bao trùm đang ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả chính sách.

Bổ sung thêm góc nhìn quốc tế, Giáo sư Graham Long tại Đại học Newcastle (Vương quốc Anh) cho rằng, dữ liệu cộng đồng không chỉ mở rộng hệ thống thống kê truyền thống mà còn giúp nhận diện những khoảng trống mà phương pháp thu thập dữ liệu hiện nay chưa thể phản ánh đầy đủ, đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh.

Mở rộng không gian cho tiếng nói người dân

Một trong những thách thức lớn hiện nay là làm thế nào để tích hợp dữ liệu cộng đồng vào hệ thống dữ liệu quốc gia một cách bài bản và hiệu quả. Theo bà Trần Thùy Linh – Chuyên viên, Ban Chính sách, Chiến lược và Dữ liệu thống kê, Cục Thống kê, Bộ Tài chính, xu hướng toàn cầu cho thấy dữ liệu cộng đồng, nếu được nghiên cứu và ứng dụng đúng cách, hoàn toàn có thể trở thành một phần quan trọng trong hệ thống dữ liệu quốc gia, góp phần bổ sung thông tin thực tiễn và hỗ trợ quá trình xây dựng chính sách.

Tuy nhiên, để làm được điều này, cần có những thay đổi mang tính thể chế. Trước hết, cơ quan quản lý cần xây dựng cơ chế cho phép tích hợp tiếng nói người dân vào hệ thống dữ liệu chính thức. Đồng thời, doanh nghiệp cần coi dữ liệu cộng đồng là tài sản chiến lược trong quản trị ESG và đổi mới sáng tạo. Các tổ chức xã hội cũng đóng vai trò quan trọng trong việc chuyển hóa tiếng nói cộng đồng thành bằng chứng có giá trị.

Một ví dụ điển hình về khoảng trống dữ liệu hiện nay là lĩnh vực người khuyết tật. Bà Nguyễn Thị Lan Anh – Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Cộng đồng, Phó Chủ tịch Liên hiệp Hội về Người khuyết tật Việt Nam cho biết, Việt Nam hiện có khoảng 7 triệu người khuyết tật với nhiều dạng khác nhau. Tuy nhiên, dữ liệu hiện có vẫn còn phân tán và chưa phản ánh đầy đủ sự đa dạng của nhóm đối tượng này.

Trong nhiều trường hợp, việc thu thập dữ liệu chỉ dừng lại ở việc xác định có hay không có khuyết tật, mà chưa đi sâu vào nhu cầu cụ thể, mức độ tiếp cận dịch vụ hay khả năng tham gia vào các hoạt động kinh tế – xã hội. Điều này dẫn đến việc chính sách khó có thể thiết kế phù hợp với từng nhóm đối tượng.

Bà Lan Anh nhấn mạnh, dữ liệu bao trùm phải được xây dựng ngay từ đầu với sự tham gia đồng kiến tạo của các nhóm cộng đồng, đặc biệt là nhóm yếu thế. Điều này đòi hỏi cách tiếp cận liên ngành, cũng như việc thiết kế các công cụ thu thập dữ liệu phù hợp với từng đối tượng.

Ở góc độ năng lực số, Báo cáo Năng lực số của người khuyết tật năm 2026, do Nguyễn Thị Bích Điệp - luật sư, chuyên gia về phát triển bao trùm công bố, cho thấy nhiều hạn chế đáng lo ngại. Cụ thể, kỹ năng số nâng cao của nhóm này vẫn còn thấp trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh; trên 90% người tham gia khảo sát chưa từng thực hiện thành công dịch vụ công trực tuyến; và hơn 50% chưa biết sử dụng các công cụ trí tuệ nhân tạo.

Những con số này không chỉ phản ánh khoảng cách số, mà còn cho thấy nguy cơ gia tăng bất bình đẳng nếu dữ liệu và chính sách không được thiết kế theo hướng bao trùm.

Ở khía cạnh doanh nghiệp, Ông Hà Thanh Phương – Giám đốc Quốc gia Doanh nghiệp LabSD cho rằng, dữ liệu cộng đồng chính là yếu tố quyết định sự sống còn của các doanh nghiệp đổi mới sáng tạo. Trong nhiều lĩnh vực mới, dữ liệu không có sẵn, buộc doanh nghiệp phải đầu tư thu thập từ cộng đồng để hiểu rõ hành vi, nhu cầu và kỳ vọng của khách hàng.

Không chỉ dừng lại ở việc thu thập, quá trình này còn mở ra cơ hội để cộng đồng tham gia đồng sáng tạo sản phẩm, dịch vụ, từ thử nghiệm đến phản hồi và cải tiến. Đây chính là nền tảng để xây dựng các mô hình kinh doanh bền vững và lấy người dùng làm trung tâm.

Tuy nhiên, ông Phương cũng lưu ý rằng chất lượng dữ liệu là yếu tố then chốt. Trách nhiệm đảm bảo chất lượng cần được phân bổ rõ ràng giữa các bên trong hệ sinh thái dữ liệu, trong đó đơn vị thu thập đóng vai trò trung tâm. Đồng thời, việc tăng cường tính khách quan trong thẩm định và sử dụng dữ liệu sẽ giúp nâng cao độ tin cậy và hiệu quả ra quyết định.

Hải Yến