Dòng vốn xanh: “Chìa khóa” biến tiềm năng tiết kiệm năng lượng thành dự án

Công nghệ không còn là rào cản lớn của đầu tư hiệu quả năng lượng. Điều quyết định tốc độ chuyển đổi trong các nhà máy hiện nay là khả năng tiếp cận nguồn vốn đủ dài và đủ linh hoạt để biến khoản tiết kiệm chi phí năng lượng trong tương lai thành quyết định đầu tư của hôm nay.

Số liệu của Bộ Công Thương cho thấy khu vực công nghiệp hiện tiêu thụ hơn 50% tổng năng lượng của cả nước. Với tỷ trọng này, mỗi điểm phần trăm năng lượng tiết kiệm đều trực tiếp giảm chi phí sản xuất, tăng sức cạnh tranh và góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

Khi công nghệ đã sẵn sàng, tốc độ chuyển đổi năng lượng sẽ được quyết định bởi tốc độ dịch chuyển của dòng vốn. Ảnh: VNSTEEL

Tại hội thảo cuối tháng 6, bà Nguyễn Thị Lâm Giang, Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công (Bộ Công Thương), nhận định, tiết kiệm năng lượng là "then chốt để bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia", đồng thời tạo dư địa để doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh và đầu tư đổi mới công nghệ.

Từ định hướng này, Dự án VSUEE thúc đẩy nâng cao hiệu suất năng lượng và đổi mới công nghệ. Đồng thời, Bộ Công Thương kết nối nguồn vốn trung, dài hạn để doanh nghiệp triển khai các dự án tiết kiệm năng lượng.

Giai đoạn 2016–2020: Cả nước tiết kiệm được khoảng 5,65% tổng năng lượng tiêu thụ (tương đương hàng tỷ kWh điện), tiếp nối đà hiệu quả từ các năm trước nhờ các giải pháp quản lý năng lượng và loại bỏ thiết bị tiêu tốn điện năng lớn.
Giai đoạn 2021–2025: Mục tiêu đặt ra trong chương trình quốc gia là tiết kiệm 5–7% tổng tiêu thụ năng lượng toàn quốc, đồng thời đẩy mạnh chỉ tiêu tiết kiệm điện tối thiểu 2% tổng sản lượng điện thương phẩm mỗi năm.
Nguồn: Bộ Công Thương

Tiết kiệm năng lượng vì thế không còn là câu chuyện của riêng kỹ thuật. Với doanh nghiệp, đây ngày càng trở thành bài toán đầu tư gắn với tăng trưởng xanh, sức cạnh tranh và khả năng tiếp cận các dòng vốn trung, dài hạn phục vụ đổi mới công nghệ.

Khảo sát của Bộ Công Thương cho thấy khu vực công nghiệp vẫn còn dư địa tiết kiệm khoảng 20-30% năng lượng. Thách thức hiện nay là huy động nguồn vốn đủ dài và đủ lớn để chuyển tiềm năng này thành các dự án đầu tư hiệu quả năng lượng, qua đó hiện thực hóa mục tiêu tiết kiệm 8-10% tổng tiêu thụ năng lượng quốc gia vào năm 2030.

Điểm nghẽn của dòng vốn

Điểm nghẽn của đầu tư tiết kiệm năng lượng không còn nằm ở công nghệ mà ở dòng vốn. Các dự án thường cần nguồn vốn trung và dài hạn, trong khi tín dụng thương mại vẫn chủ yếu dựa vào nguồn vốn ngắn hạn, tài sản bảo đảm và dòng tiền hiện hữu.

Sự lệch pha này khiến nhiều dự án phải chờ vốn hơn là chờ công nghệ. Khoản tiết kiệm năng lượng chỉ hình thành sau khi dự án vận hành, trong khi ngân hàng phải đưa ra quyết định cho vay ngay từ giai đoạn đầu tư.

Khoảng cách càng lớn khi nhiều dự án cần 10-15 năm để hoàn vốn. Trong khi đó, danh mục phân loại xanh (Green Taxonomy) chưa hoàn thiện, còn hành lang pháp lý cho mô hình ESCO vẫn thiếu đồng bộ, khiến việc thẩm định và thiết kế phương án tín dụng gặp nhiều trở ngại.

Theo ông Đỗ Tuấn Linh, Điều phối viên Chương trình PIE tại SHB, điểm nghẽn của tín dụng xanh không nằm ở quy mô nguồn vốn mà ở cơ chế chia sẻ rủi ro. "Khi ngân hàng phải gánh toàn bộ rủi ro tín dụng, các dự án có thời gian hoàn vốn dài rất khó đáp ứng điều kiện vay vốn", ông nói.

Để xử lý điểm nghẽn, Quỹ Chia sẻ rủi ro (RSF), quy mô 75 triệu USD từ Quỹ Khí hậu Xanh (GCF) thông qua Ngân hàng Thế giới, bảo lãnh một phần rủi ro tín dụng thay vì cấp vốn trực tiếp. Nhờ đó, khả năng tiếp cận vốn của các dự án hiệu quả năng lượng được mở rộng.

Theo ông Linh, RSF "không thay doanh nghiệp trả nợ mà chia sẻ một phần rủi ro tín dụng", qua đó giảm yêu cầu về tài sản bảo đảm và mở rộng khả năng tiếp cận vốn. Khi rủi ro được phân bổ hợp lý hơn, dòng tín dụng mới có điều kiện dịch chuyển vào các dự án hiệu quả năng lượng.

Dòng tiền từ những kWh tiết kiệm

Khi rào cản tài chính được tháo gỡ, hiệu quả của đầu tư tiết kiệm năng lượng không dừng ở việc giảm chi phí vận hành. Trong đầu tư hiệu quả năng lượng, khoản chi phí được cắt giảm chính là lợi nhuận đầu tiên của dự án và là nguồn vốn cho chu kỳ đầu tư tiếp theo.

Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả - yếu tố quan trọng trong các kế hoạch tái cơ cấu nền kinh tế. Ảnh: TKV

Xi măng Xuân Thành là một minh chứng. Hệ thống thu hồi nhiệt dư phát điện từ khí thải sản xuất clinker tạo hơn 300 triệu kWh mỗi năm, đáp ứng khoảng 30% nhu cầu điện của nhà máy và giúp doanh nghiệp tiết kiệm khoảng 60-70 tỷ đồng tiền điện mỗi tháng.

Khoản tiết kiệm đó không chỉ cải thiện hiệu quả sản xuất mà còn tạo dòng tiền cho các khoản đầu tư tiếp theo. Doanh nghiệp giảm phụ thuộc vào vốn vay, đồng thời nâng khả năng chống chịu trước biến động giá năng lượng và chi phí đầu vào.

Không chỉ Xi măng Xuân Thành, mà nhiều doanh nghiệp cũng đang chuyển trọng tâm từ tiết kiệm điện sang quản trị chi phí năng lượng. VNSTEEL Thăng Long đầu tư các giải pháp tối ưu năng lượng, còn Vianco nâng hiệu suất hệ thống điều hòa, khí nén và chiếu sáng nhằm giảm chi phí trên mỗi đơn vị sản phẩm.

Theo ông Dương Chí Công, Giám đốc Kỹ thuật VETS Energy, nhiều doanh nghiệp vẫn coi đầu tư hiệu quả năng lượng là chi phí. "Thực chất, đây là khoản đầu tư tạo dòng tiền dài hạn", biến phần năng lượng tiết kiệm thành nguồn vốn cho đổi mới công nghệ và nâng sức cạnh tranh.

Ông cho rằng cùng với hoàn thiện hành lang pháp lý cho mô hình ESCO, doanh nghiệp cần chủ động tiếp cận nguồn vốn xanh và hỗ trợ kỹ thuật. Khi chính sách, tổ chức tín dụng và doanh nghiệp cùng chia sẻ rủi ro, dòng vốn sẽ dịch chuyển nhanh vào các dự án hiệu quả năng lượng.

Cùng với Quỹ Thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả đang được nghiên cứu, Quỹ Chia sẻ rủi ro (RSF) và Cộng đồng Hiệu quả năng lượng Việt Nam đang từng bước hình thành thị trường tài chính cho đầu tư hiệu quả năng lượng, thay vì chỉ hỗ trợ từng dự án riêng lẻ.

Chuyển đổi năng lượng trong công nghiệp vì thế đang dịch chuyển từ bài toán công nghệ sang bài toán tài chính. Công nghệ quyết định hiệu quả, nhưng dòng vốn quyết định tốc độ. Nơi nào vốn đến trước, chuyển đổi sẽ diễn ra trước.

Vân Nguyễn