Đông Nam Á siết mạng xã hội: Liệu có khả thi?

Nghệ sĩ hài người Malaysia Rizal van Geyzel không cho ba đứa con của mình – ở độ tuổi 6, 14 và 15 – sử dụng mạng xã hội. Anh gọi đó là “con đường dẫn đến” tin giả, nội dung khiêu dâm, những kẻ rình rập và việc lướt mạng xã hội một cách tiêu cực.

“Liệu tôi có nguy cơ bị họ oán trách không? Chắc chắn rồi, nhưng đây là những hy sinh của cha mẹ vì sức khỏe tinh thần và sự an toàn thể chất của con cái”, người đàn ông 43 tuổi nói.

Trên khắp Đông Nam Á, các chính phủ ngày càng đứng về phía những bậc phụ huynh như anh ấy. Tháng trước, Indonesia trở thành quốc gia đầu tiên trong khu vực cấm trẻ em dưới 16 tuổi sử dụng các nền tảng mạng xã hội lớn. Malaysia và Philippines đang xem xét các động thái tương tự.

Nhưng khi các lệnh cấm lan rộng, một câu hỏi khó chịu khác cũng theo sát: liệu các chính phủ có thể thực thi chúng một cách hiệu quả?

Theo Bộ trưởng Bộ Truyền thông và Kỹ thuật số Indonesia, bà Meutya Hafid, tất cả các nền tảng kỹ thuật số hoạt động trong nước đã được yêu cầu tuân thủ lệnh cấm, có hiệu lực từ ngày 28/3. Bà cho biết việc thực thi sẽ được tiến hành từng bước, “không khoan nhượng về việc tuân thủ”.

Malaysia cho biết họ có kế hoạch cấm trẻ em dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội trong năm nay, và các nhà lập pháp ở Philippines đã kêu gọi ban hành luật tương tự chỉ một ngày sau khi lệnh cấm của Indonesia có hiệu lực.

Các biện pháp này đã nhận được sự ủng hộ rộng rãi từ các bậc phụ huynh như ông Rizal van Geyzel, người cho rằng chính quyền nên xem xét nâng giới hạn độ tuổi lên 18.

Một nghiên cứu được công bố hôm thứ Ba cho thấy 77% phụ huynh ở Malaysia ủng hộ lệnh cấm sử dụng mạng xã hội đối với trẻ em dưới 16 tuổi – tỷ lệ cao nhất trong số 15 quốc gia được khảo sát, bao gồm Trung Quốc, Hoa Kỳ, Ấn Độ và Nhật Bản.

Kết quả sơ bộ từ cùng một nghiên cứu, được thực hiện bởi tổ chức từ thiện giáo dục The Varkey Foundation có trụ sở tại Anh, cũng cho thấy 65% số người thuộc thế hệ Z ở Malaysia ủng hộ các biện pháp kiểm soát chặt chẽ hơn.

Ở một diễn biến khác, Singapore đang nghiên cứu các biện pháp hạn chế đối với các tính năng của nền tảng như nhắn tin trực tiếp và tự động phát video dành cho người dùng trẻ tuổi, đồng thời đang đàm phán với các công ty lớn để tăng cường an toàn trực tuyến.

Tháng trước, Bộ trưởng Phát triển Kỹ thuật số và Thông tin Singapore Josephine Teo cho biết thành phố-quốc gia này đang theo dõi việc thực thi các lệnh cấm ở các quốc gia khác, đồng thời lưu ý rằng những động thái như vậy có thể đẩy trẻ em đến với các nền tảng ít được biết đến hơn.

Janice, một bà nội trợ 41 tuổi có con trai 12 tuổi sử dụng WhatsApp, Roblox và Discord, cho biết các biện pháp của Singapore – bao gồm cả việc cấm điện thoại thông minh trong trường học – là “một bước đi đúng hướng”.

Mối quan tâm chính của bà là sự lan truyền tin giả và nội dung không phù hợp. Bà nói: “Sẽ rất nguy hiểm khi trẻ em hành động dựa trên những điều chúng tin là đúng nhưng hóa ra lại là sai. Điều này rất phổ biến ở trẻ em”.

Bà cho biết bà ủng hộ lệnh cấm trẻ em sử dụng các nền tảng chia sẻ nội dung như Facebook, Instagram và TikTok. “Tôi không ủng hộ việc trẻ em được tiếp cận không giới hạn với các nguồn thông tin chưa được kiểm duyệt. Trước tiên, trẻ em cần có đủ kiến thức về sự thật trước khi có thể bắt đầu tư duy phản biện khi đối mặt với thông tin sai lệch.”

Ross Tapsell, phó giáo sư tại Trường Cao đẳng châu Á - Thái Bình Dương thuộc Đại học Quốc gia Australia, người chuyên nghiên cứu về mạng xã hội, cho biết lý do cần thiết phải tăng cường quản lý ngày càng trở nên thuyết phục hơn.

“Trong cuộc tranh luận về tự do ngôn luận so với các quy định, ngày càng có nhiều ý kiến công chúng ở Đông Nam Á, cũng như ở Úc, cho rằng các nền tảng công nghệ không phải là những tác nhân có trách nhiệm, không quan tâm đến người dân và chỉ đang cố gắng tối đa hóa lợi nhuận”, ông nói.

Tháng 12 năm ngoái, Australia trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới ban hành lệnh cấm trẻ em sử dụng mạng xã hội. Các quốc gia khác đang theo dõi sát sao. Trong khi một số phụ huynh ở Đông Nam Á bày tỏ sự ủng hộ đối với luật tương tự, các nhà phê bình lại bày tỏ lo ngại về sự cô lập xã hội và những thách thức trong việc thực thi.

Kinh nghiệm của Úc cho đến nay cho thấy kết quả không đồng nhất. Một nghiên cứu của chính phủ được công bố tháng trước cho thấy 7/10 phụ huynh cho biết con họ vẫn có tài khoản mạng xã hội hoạt động sau khi các hạn chế có hiệu lực.

Một cuộc khảo sát riêng biệt do công ty thăm dò dư luận YouGov thực hiện cho thấy cứ 2/5 bậc phụ huynh có con dưới 16 tuổi nhận thấy từ hai đến bốn thay đổi hành vi tiêu cực, bao gồm việc chuyển sang sử dụng các nền tảng thay thế hoặc ít được kiểm soát hơn và giảm kết nối xã hội. Tuy nhiên, khoảng 3/5 trong số họ báo cáo những thay đổi tích cực, chẳng hạn như trẻ em tham gia và tương tác nhiều hơn trong các cuộc gặp mặt trực tiếp.

Ông Tapsell cho biết: “Việc cấm trẻ em dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội dĩ nhiên là vô cùng khó khăn, và các chính phủ cũng như những người khác đều thừa nhận rằng nhiều trẻ em dưới 16 tuổi sẽ tìm cách lách luật. Thành thật mà nói, biện pháp này có thể không hiệu quả về lâu dài, nhưng luật này là một phần của xu hướng rộng hơn hướng tới việc suy nghĩ nghiêm túc hơn về những tác hại do các công nghệ kỹ thuật số mới gây ra và cách thức điều chỉnh chúng.”

Ysa Marie Cayabyab, một nghiên cứu viên cộng tác tại Trường Nghiên cứu Quốc tế S. Rajaratnam ở Singapore, cho biết mặc dù các quốc gia Đông Nam Á có thể sẽ tiếp tục siết chặt các quy định về mạng xã hội, nhưng lệnh cấm hoàn toàn khó có thể được áp dụng rộng rãi.

Bà cho biết: “Các lệnh cấm hoàn toàn có thể bị hạn chế bởi sự khác biệt về năng lực quản trị, các ưu tiên về quy định và những lo ngại về tính khả thi của việc thực thi”, đồng thời nói thêm rằng các hạn chế có khả năng sẽ được triển khai một cách “không đồng đều và từng bước” trên toàn khu vực.

Cayabyab cho biết việc ban hành quy định là đặc biệt cấp thiết do các chuẩn mực văn hóa trong khu vực và tỷ lệ sử dụng điện thoại thông minh ngày càng tăng, điều này làm gia tăng các rủi ro mà trẻ em phải đối mặt trên mạng.

Theo bà Cayabyab, các yếu tố văn hóa, chẳng hạn như lo ngại về danh tiếng, có thể khiến người dùng trẻ tuổi ngần ngại báo cáo về hành vi bắt nạt trực tuyến hoặc quấy rối tình dục, trong khi trình độ hiểu biết về công nghệ số không đồng đều càng làm trầm trọng thêm vấn đề.

“Khu vực Đông Nam Á đang phải đối mặt với nguy cơ bị khuếch đại thêm do nội dung độc hại thường được bản địa hóa bằng ngôn ngữ và các yếu tố văn hóa địa phương, làm tăng tác động về mặt cảm xúc và khiến việc phát hiện và kiểm duyệt chính xác trở nên khó khăn hơn – đặc biệt đối với các hệ thống được đào tạo bằng các ngôn ngữ phổ biến như tiếng Anh”, bà Cayabyab chia sẻ.

****

Tác giả Kolette Lim tham gia từ SCMP năm 2025, với nhiều bài viết liên quan đến Singapore và khu vực. Cô tốt nghiệp Cử nhân Truyền thông tại Đại học Công nghệ Nanyang. Trước đây, cô từng viết bài cho tờ The Straits Times.

Tác giả Iman Muttaqin Yusof là một nhà báo sống tại Kuala Lumpur, chuyên đưa tin về Malaysia và Đông Nam Á. Ông cũng có nhiều bài viết trên các hãng thông tấn.

(Theo SCMP)

Hoài An