Đổi mới tư duy phát triển công nghiệp văn hóa ở Nghệ An

Khai mở tiềm năng

Những năm gần đây, công nghiệp văn hóa được nhắc tới nhiều hơn trong các hội nghị, hội thảo về văn hóa của tỉnh. Nhiều chuyên gia cho rằng, Nghệ An không thiếu tài nguyên văn hóa, vấn đề cốt lõi nằm ở cách tổ chức khai thác để hình thành sản phẩm và thị trường.

Thực tế, Nghệ An đang sở hữu một “mỏ vàng” di sản với không gian dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh – Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, cùng hàng nghìn di tích lịch sử, cách mạng, hệ thống lễ hội phong phú, các làng nghề truyền thống và thương hiệu “quê hương Chủ tịch Hồ Chí Minh”. Đây là những lợi thế văn hóa đặc biệt mà không phải địa phương nào cũng có.

Du khách tham quan Khu Di tích Quốc gia đặc biệt Kim Liên. Ảnh: Huy Thư

Du lịch – một cấu phần quan trọng của công nghiệp văn hóa – cho thấy dư địa phát triển lớn. Năm 2024, Nghệ An đón hơn 9,45 triệu lượt du khách, doanh thu đạt 28.569 tỷ đồng, trong đó doanh thu du lịch trực tiếp khoảng 11.160 tỷ đồng. Sang năm 2025, dù chịu tác động của thiên tai và sự cạnh tranh từ các điểm đến khác, toàn tỉnh vẫn đón khoảng 9,9 triệu lượt khách tham quan; khách lưu trú đạt hơn 6,22 triệu lượt, khách quốc tế khoảng 135.000 lượt. Tổng thu từ du lịch đạt 30.601 tỷ đồng, doanh thu du lịch trực tiếp khoảng 11.921 tỷ đồng.

Đông đảo nhân dân và du khách tham gia Lễ hội Đền Ông Hoàng Mười – một trong những lễ hội tiêu biểu, giàu tiềm năng khai thác trong chuỗi sản phẩm công nghiệp văn hóa của Nghệ An. Ảnh: Minh Quân

Những con số này cho thấy sức hút của các sản phẩm du lịch văn hóa – tâm linh, lễ hội và trải nghiệm bản địa, đồng thời phản ánh vai trò ngày càng rõ của du lịch trong chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa.

Tuy vậy, theo ông Nguyễn Hữu Bắc – Giám đốc Công ty Du lịch Phúc Group, sản phẩm trải nghiệm văn hóa tại Nghệ An vẫn chưa thật sự sâu sắc. Khách đến Nghệ An quan tâm nhiều đến yếu tố văn hóa, nhưng sau khi tham quan Khu Di tích Quốc gia đặc biệt Kim Liên thường không kéo dài thời gian lưu trú vì chưa có thêm chương trình nghệ thuật hay không gian văn hóa ban đêm. Nếu có show diễn dân ca ví, giặm chất lượng cao được tổ chức định kỳ, doanh nghiệp rất sẵn sàng đưa vào tour.

Ở lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn, dù có đội ngũ nghệ sĩ tâm huyết, hoạt động vẫn chủ yếu dựa vào nguồn ngân sách Nhà nước.

Ông Trần Quốc Chung – Giám đốc Trung tâm Nghệ thuật truyền thông tỉnh cho biết, với vai trò là đơn vị nòng cốt trong bảo tồn và biểu diễn dân ca ví, giặm, trung tâm luôn trăn trở tìm cách đưa di sản bước ra khỏi không gian bảo tồn thuần túy để trở thành sản phẩm nghệ thuật có khả năng bán vé và phục vụ thị trường. Tuy nhiên, để làm được điều đó cần nguồn lực đầu tư cũng như cơ chế phù hợp.

Một tiết mục dân ca ví, giặm do Trung tâm Nghệ thuật truyền thống tỉnh biểu diễn trong chương trình nghệ thuật phục vụ công chúng. Ảnh: Minh Quân

Thực tế cho thấy công nghiệp văn hóa ở Nghệ An vẫn chưa phát triển tương xứng với tiềm năng. Đầu tư cho lĩnh vực văn hóa – thể thao còn dàn trải; nhiều thiết chế văn hóa xuống cấp hoặc thiếu đồng bộ; mức độ xã hội hóa còn hạn chế. Bên cạnh đó, đội ngũ quản lý văn hóa phần lớn được đào tạo theo hướng hành chính, chưa quen với tư duy kinh tế sáng tạo và cơ chế thị trường.

Một điểm nghẽn đáng chú ý là hạ tầng sáng tạo. Tại các đô thị trung tâm như các phường của thành phố Vinh (cũ) và Cửa Lò vẫn chưa hình thành những không gian sáng tạo, tổ hợp nghệ thuật hay trung tâm sự kiện quy mô đủ lớn để trở thành điểm tụ của cộng đồng sáng tạo và doanh nghiệp. Sản phẩm lưu niệm gắn với di sản còn đơn điệu, thiếu thiết kế và câu chuyện thương hiệu; lĩnh vực quảng cáo, truyền thông và sản xuất nội dung số phát triển rời rạc, chưa có doanh nghiệp đủ sức dẫn dắt thị trường. Khi hạ tầng chưa đồng bộ và chuỗi giá trị chưa hoàn chỉnh, tiềm năng di sản dù phong phú cũng khó chuyển hóa thành giá trị kinh tế bền vững.

Cần tái cấu trúc tư duy phát triển

Sau một năm hợp nhất Sở Văn hóa và Thể thao với Sở Du lịch thành Sở Văn hóa – Thể thao và Du lịch, công tác quản lý Nhà nước về văn hóa và du lịch đã được thống nhất đầu mối, góp phần giảm chồng chéo và tăng tính đồng bộ trong xây dựng kế hoạch, tổ chức sự kiện cũng như quảng bá điểm đến.

Việc tích hợp các lĩnh vực này tạo nền tảng quan trọng cho phát triển công nghiệp văn hóa theo hướng liên ngành, khi hoạt động bảo tồn, biểu diễn, lễ hội, quảng bá và khai thác du lịch được đặt trong cùng một chiến lược giá trị. Đây được xem là bước chuyển từ tư duy quản lý đơn lẻ sang tổ chức chuỗi sản phẩm – dịch vụ văn hóa gắn với thị trường.

Một tiết mục nghệ thuật tại chương trình khai mạc Lễ hội Đền Cờn năm 2026. Ảnh: Minh Quân

Mô hình tổ chức chính quyền địa phương hai cấp (tỉnh – xã) cũng đặt ra yêu cầu mới trong việc nâng cao vai trò của cơ sở đối với công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Khi giảm tầng nấc trung gian, nhiều sáng kiến văn hóa từ cơ sở có thể được triển khai nhanh hơn và linh hoạt hơn, gắn với nhu cầu thực tiễn của cộng đồng. Đây cũng là điều kiện để các địa phương chủ động xây dựng sản phẩm văn hóa đặc trưng, từng bước tham gia vào chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa của tỉnh.

Trong giai đoạn 2021 – 2025, tỉnh đã huy động hàng nghìn tỷ đồng từ nguồn xã hội hóa để đầu tư, nâng cấp các thiết chế văn hóa – thể thao cơ sở. Bảo tàng Nghệ An – Xô viết Nghệ Tĩnh từng bước được xây dựng thành bảo tàng trọng điểm của tỉnh; nhiều di tích được tu bổ, số hóa; các lễ hội và liên hoan văn hóa được tổ chức bài bản hơn; quy hoạch quảng cáo ngoài trời cũng mở ra điều kiện cho hoạt động truyền thông – văn hóa phát triển.

Tuy vậy, để công nghiệp văn hóa thực sự trở thành một ngành kinh tế, Nghệ An cần thêm những bước đi mạnh mẽ và mang tính chiến lược.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Đình Thiên – nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam cho rằng, Nghệ An cần xây dựng đề án phát triển công nghiệp văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Trong đó, các lĩnh vực có lợi thế như du lịch văn hóa – tâm linh, nghệ thuật biểu diễn gắn với dân ca ví, giặm, công nghiệp lễ hội và các sản phẩm sáng tạo từ di sản cần được xác định là những hướng phát triển trọng tâm.

Bảo tàng Nghệ An - Xô viết Nghệ Tĩnh thu hút khá đông khách tham quan nhưng vẫn chưa có cơ chế để tạo nguồn thu. Ảnh: Minh Quân

Theo các chuyên gia, chiến lược chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi đi kèm cơ chế đủ mạnh để triển khai. Công nghiệp văn hóa là lĩnh vực có tính liên ngành cao, đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa các ngành kinh tế, quy hoạch – xây dựng, giáo dục – đào tạo, khoa học – công nghệ và truyền thông. Nếu thiếu chính sách ưu đãi rõ ràng và môi trường đầu tư minh bạch, sẽ rất khó thu hút doanh nghiệp tham gia vào những lĩnh vực có mức độ rủi ro cao như nghệ thuật biểu diễn, sản xuất nội dung số hay tổ chức sự kiện quy mô lớn.

Nghị quyết số 39-NQ/TW của Bộ Chính trị đặt mục tiêu xây dựng Nghệ An trở thành trung tâm văn hóa của khu vực Bắc Trung Bộ. Trong khi đó, Nghị quyết số 80-NQ/TW xác định phát triển công nghiệp văn hóa là một trong những trụ cột của tăng trưởng bền vững quốc gia. Những định hướng này cho thấy công nghiệp văn hóa không còn là lựa chọn mang tính phong trào mà đã trở thành nhiệm vụ chiến lược gắn với yêu cầu nâng cao năng lực cạnh tranh của địa phương.

Khi bộ máy quản lý đã được tinh gọn, định hướng chiến lược đã rõ ràng từ Trung ương đến địa phương, vấn đề còn lại là cụ thể hóa bằng cơ chế, chính sách và những hành động quyết liệt. Nếu làm được điều đó, Nghệ An hoàn toàn có thể chuyển hóa “nguồn lực mềm” thành giá trị gia tăng thực chất, biến di sản thành sản phẩm, sản phẩm thành thị trường và thị trường trở thành động lực tăng trưởng bền vững.

Minh Quân