Đổi mới thi cử cần phải chặt chẽ

Sau một năm chuyển đổi chương trình học và phương thức thi, nỗ lực ấy của ngành giáo dục và đào tạo đáng được ghi nhận.

Định hướng ra đề thi tốt nghiệp THPT năm nay cũng đã có tín hiệu tích cực. Đề thi các môn giảm dần kiểu học thuộc, học tủ; hướng nhiều hơn đến việc vận dụng kiến thức và năng lực diễn đạt của thí sinh.

Vấn đề đáng bàn về đề thi tốt nghiệp THPT 2026 có lẽ là môn ngữ văn. Đề thi muốn "mở", song cách đặt vấn đề lại có thể kéo thí sinh vào lối làm bài quen thuộc: ca ngợi nỗ lực vượt khó, thành công…, rồi rút ra bài học đạo lý.

Khi đề ngầm dựng sẵn một hình mẫu để thí sinh hướng tới, không gian suy nghĩ độc lập sẽ bị thu hẹp. Nhiều em rất dễ viết đúng giọng văn mẫu, rằng phải cố gắng, phải rèn luyện, phải sống có ước mơ - dù không hề sai nhưng khó nhận biết đó là tư duy thật hay chỉ là câu chữ đã được luyện sẵn.

Với đề thi như vậy, việc chấm bài cũng không dễ. Bộ Giáo dục và Đào tạo yêu cầu chấm thi "theo rubric và đáp án mở", nhưng "mở" đến đâu, chấp nhận cách hiểu khác biệt đến mức nào, phân biệt ra sao giữa lập luận sáng tạo với suy diễn tùy tiện… là không đơn giản.

Một đề thi quốc gia không thể chỉ dừng lại ở cảm giác "hay" hoặc "có tính thời sự", mà phải chấm được, đo được và phân hóa được. Nếu tiêu chí chấm không đủ rõ, giám khảo khó tránh khỏi lúng túng, còn kết quả thi có thể chịu tác động bởi vùng miền, vốn sống và điều kiện tiếp cận thông tin của thí sinh.

Do đó, phổ điểm môn ngữ văn nhiều khả năng sẽ không gây sốc. Điểm trung bình có thể vẫn áp đảo, điểm dưới trung bình không quá nhiều, còn điểm khá - giỏi rất ít. Điều cần chú ý là độ phân hóa ở vùng 7 - 8 điểm và số bài thi vượt lên trên 8,5 điểm. Nếu phổ điểm phình to ở vùng trung bình trong khi điểm cao ít, điều đó cho thấy đề thi dù giúp thí sinh tránh điểm thấp nhưng chưa hẳn đo lường được năng lực tư duy độc lập. Đề thi "mở" mà rốt cuộc dẫn đến nhiều bài làm na ná nhau thì việc đổi mới đề thi chưa như kỳ vọng.

Như vậy, vấn đề đặt ra là việc đổi mới đề thi cần đi cùng kỹ thuật khảo thí. Đề thi chất lượng không chỉ gợi cảm hứng làm bài mà còn phải đo đúng năng lực thí sinh. Đề cần được thử nghiệm với các nhóm học sinh khác nhau, kiểm tra độ khó, độ phân hóa, độ tin cậy và những rào cản ngoài năng lực học tập. Với riêng đề ngữ văn, yêu cầu nghị luận cần phải phù hợp vốn sống, trải nghiệm và khả năng lập luận thực tế của học sinh THPT.

Sau kỳ thi, phổ điểm các môn là dữ liệu quan trọng để nhìn lại chất lượng đề và chất lượng chấm thi. Phổ điểm không nói hết mọi điều nhưng có thể cho thấy đề thi quá dễ hay quá khó, có phân hóa được thí sinh không, có phục vụ được đồng thời hai mục tiêu của kỳ thi - công nhận tốt nghiệp THPT một cách công bằng và cung cấp dữ liệu đủ tin cậy cho các trường đại học tuyển sinh - hay không.

Đổi mới thi cử là việc hết sức cần thiết nhưng càng đổi mới càng cần phải chặt chẽ. Đề thi đổi mới không thể chỉ "mở" ở cảm hứng ra đề mà còn cần phải "mở" trong tư duy, rõ trong tiêu chí chấm và công bằng trong việc đo lường chất lượng thí sinh.

TS HOÀNG NGỌC VINH,
nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp - Bộ GD và ĐT

(Dẫn theo NLĐO)