Đổi mới cơ chế điều hành giá xăng dầu: Tạo lập thị trường bình đẳng

VCCI đề nghị làm rõ cơ chế giám sát giá xăng dầu khi doanh nghiệp được tự quyết.

Tháo gỡ rào cản phân phối

Bộ Công thương đang lấy ý kiến các bộ, ngành, hiệp hội và doanh nghiệp về dự thảo Nghị định kinh doanh xăng dầu. Trong đó, cơ chế giá và hệ thống phân phối là hai nội dung được Chính phủ yêu cầu tiếp tục lấy ý kiến trước khi hoàn thiện dự thảo.

Góp ý về dự thảo, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) bày tỏ sự ủng hộ mạnh mẽ đối với định hướng trao quyền tự quyết giá cho doanh nghiệp, đánh giá quy định này hoàn toàn phù hợp với khoản 1 Điều 8 Luật Giá năm 2023.

Tuy nhiên, VCCI lưu ý, quyền tự chủ kinh doanh cần đi đôi với cơ chế giám sát minh bạch, tránh biến công thức tính giá thành công cụ áp đặt chi phí hay lợi nhuận định mức đối với doanh nghiệp.

Theo VCCI, công thức giá quy định trong dự thảo chỉ nên đóng vai trò là căn cứ để cơ quan chức năng kiểm tra, đối chiếu khi kê khai, giải trình. Việc bắt buộc các doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ phải phân tích chi tiết biến động từng yếu tố cấu thành so với kỳ điều chỉnh trước đó sẽ vô tình tạo thêm chi phí tuân thủ và gánh nặng thủ tục hành chính không cần thiết.

Bên cạnh đó, VCCI chỉ ra sự bất hợp lý trong quy định giá bán tại vùng xa. Trong khi thương nhân đầu mối được phép tính chi phí thực tế để xác định giá bán tại các địa bàn này, thì thương nhân phân phối độc lập lại bị khống chế không được bán cao hơn mức giá tối đa do đầu mối công bố.

VCCI đề nghị, bình đẳng hóa quyền tự chủ bằng cách cho phép thương nhân phân phối tự xác định giá theo chi phí thực tế, hoặc chỉ áp dụng trần giá tối đa trong các giai đoạn Nhà nước thực hiện bình ổn giá theo quy định pháp luật.

Một điểm sáng khác được VCCI và cộng đồng doanh nghiệp đánh giá cao là quy định cho phép các thương nhân phân phối được mua bán xăng dầu trực tiếp với nhau. Cơ chế này vừa phù hợp với Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, vừa tạo điều kiện linh hoạt điều tiết nguồn hàng giữa các đại lý bán buôn, hạn chế nguy cơ đứt gãy nguồn cung cục bộ.

Mặc dù ủng hộ chủ trương, VCCI đề nghị Bộ Công Thương xem xét loại bỏ các điều kiện thiếu tính khả thi. Đơn cử như quy định bắt buộc xăng dầu mua từ thương nhân phân phối khác chỉ được tiêu thụ nội bộ tại cửa hàng trực thuộc.

VCCI đề xuất, thay thế bằng phương thức quản lý dòng hàng qua hóa đơn điện tử, chứng từ giao nhận thực tế và cân đối nhập - xuất - tồn.

Ngoài ra, đại diện VCCI cũng đề nghị bỏ quy định coi việc mua xăng dầu chưa đưa ra thị trường ngay là hành vi "đầu cơ, găm hàng", bởi việc duy trì hàng tồn kho là hoạt động thương mại bình thường để đảm bảo an toàn vận hành của doanh nghiệp.

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Công Minh, Giám đốc Công ty TNHH Thương mại Công Minh cho rằng, nếu áp dụng nguyên các điều kiện cứng nhắc tại dự thảo, nhiều doanh nghiệp sẽ không thể đáp ứng, dẫn tới nguy cơ ngưng trệ hoạt động và gây xáo trộn nguồn cung năng lượng.

Do đó, việc bổ sung nghĩa vụ phân bổ nguồn hàng công khai, không phân biệt đối xử giữa hệ thống trực thuộc và khách hàng liên kết khi thị trường biến động là giải pháp căn cơ để bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và duy trì sự ổn định của nền kinh tế.

Bà Nguyễn Thúy Hiền, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước nói về cơ chế giám sát giá xăng dầu.

Điều chỉnh giá phù hợp thực tiễn

Tại họp báo thường kỳ quý III/2026 của Bộ Công Thương, đại diện Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước cho biết, điểm thay đổi lớn nhất của dự thảo Nghị định kinh doanh xăng dầu là trao quyền quyết định giá bán cho thương nhân, thay vì Nhà nước trực tiếp ban hành giá điều hành theo chu kỳ hàng tuần như hiện nay. Mục tiêu xuyên suốt là đưa thị trường xăng dầu vận hành đúng cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước.

Bà Nguyễn Thúy Hiền, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước nhấn mạnh, việc trao quyền chủ động không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp được tự do tăng, giảm giá tùy ý.

Mỗi lần điều chỉnh giá, doanh nghiệp phải có căn cứ gắn với biến động chi phí, lợi nhuận, đồng thời phải kê khai công thức giá và cập nhật dữ liệu lên hệ thống thông tin thống nhất do Bộ Công Thương quản lý.

"Sở Công Thương các địa phương cùng lực lượng quản lý thị trường sẽ thường xuyên theo dõi. Khi phát hiện các dấu hiệu biến động bất thường, hệ thống cảnh báo sẽ tự động kích hoạt để lực lượng chức năng tiến hành kiểm tra, xử lý", đại diện Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước cho hay.

Giải đáp lo ngại về nguy cơ thương nhân đầu mối lợi dụng vị thế để chi phối giá hoặc chèn ép các đơn vị bán lẻ, đại diện Bộ Công Thương cho biết, dự thảo cho phép cả các thương nhân phân phối độc lập tự quyết định giá. Việc cắt giảm tầng nấc trung gian từ 3 tầng xuống 2 tầng dự kiến sẽ hình thành khoảng hơn 10.500 thương nhân phân phối, buộc các đầu mối phải cạnh tranh về giá và chiết khấu, đặc biệt tại các địa bàn vùng sâu, vùng xa.

Về khả năng các doanh nghiệp bắt tay, thông đồng nâng giá, đại diện Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước cho biết, dự thảo đã bổ sung quy định về xử lý các thỏa thuận cạnh tranh không lành mạnh theo Luật Cạnh tranh.

Hiện, dự thảo Nghị định kinh doanh xăng dầu đã qua 4 lần xin ý kiến các thành viên Chính phủ và tiếp tục được hoàn thiện trên cơ sở bám sát chỉ đạo của Thủ tướng tại Thông báo số 488 ngày 17/9/2026 của Văn phòng Chính phủ.

Bảo Hân