Độc đáo làng trầu tiến vua hàng trăm năm tại Hà Tĩnh

Vùng đất giữ được mùi trầu

Trầu được trồng ở thôn Văn Sơn, xã Thạch Khê, tỉnh Hà Tĩnh, ăn vào là nhận ra ngay, bởi mùi thơm cay nồng, thoảng hương quế rất riêng, không thể trộn lẫn với loài trầu được trồng ở các vùng khác. Giống trầu ấy gắn bó với nếp sinh hoạt của người dân từ bữa ăn thường ngày đến cưới hỏi, lễ Tết và được xem là sản vật quý của vùng đất này.

Trải qua hàng trăm năm, cha truyền con nối, cây trầu gắn với đời sống kinh tế của người dân địa phương. Người làng gọi thứ trầu ấy bằng cái tên mộc mạc nhưng đầy trân trọng: trầu tiến vua, bởi những giá trị của cây trầu được trồng trên vùng đất Văn Sơn có một không hai này.

Trầu tiến vua có giá trị kinh tế cao, là cây sinh kế của người dân Văn Sơn

Theo những bậc cao niên có kinh nghiệm trồng trầu tại làng, trầu ngon trước hết là nhờ đất. Đất ở đây là loại đất pha cát nhẹ, giữ ẩm tốt nhưng không úng nước, mùa đông không quá lạnh, mùa hè không quá khô, chính điều kiện đó tạo nên mùi vị riêng cho trầu Văn Sơn. Cùng một giống trầu nhưng nếu mang sang vùng khác trồng, lá sẽ nhạt mùi, vị cay không rõ, không còn hương quế đặc trưng. Bởi vậy, trầu Văn Sơn từ lâu được xem là “trầu ăn đất”, khó nhân rộng đại trà.

Bà Nguyễn Thị Liêu (SN 1953, trú thôn Văn Sơn), là người gắn bó cả đời với cây trầu. Bà cho biết, gia đình bà trồng trầu từ đời cố, nối qua ông bà rồi đến bố mẹ. “Tôi sinh ra đã thấy trầu trong vườn. Ngày xưa nhà nào ở đây cũng có giàn trầu. Trầu là nguồn sống chính, bên cạnh trồng chè và chăn nuôi”, bà Liêu nói.

Sau bão, vườn trầu của gia đình bà Liêu bị nhiễm nấm hoàn toàn

Có thời điểm, vườn trầu của gia đình bà Liêu có gần 200 gốc, cho sản lượng ổn định quanh năm. Riêng dịp Tết, trầu bán rất được giá, mỗi vụ thu về khoảng 9 - 10 triệu đồng. Trầu được hái theo liền, mỗi liền 50 lá, lá phải đều, không rách, không đốm, màu xanh sẫm.

“Khách quen ăn trầu là biết ngay trầu làng Văn Sơn. Mùi thơm, cay nồng, khác hẳn trầu nơi khác”, bà Liêu nói.

Chính chất lượng ấy khiến trầu Văn Sơn từng được lựa chọn làm sản vật quý, dâng tiến trong các dịp trọng lễ, từ đó cái tên "trầu tiến vua" được lưu truyền trong dân gian.

Không riêng gia đình bà Liêu, nhiều hộ ở thôn Văn Sơn từng lấy trầu làm sinh kế chính. Nghề trồng trầu tạo nên một nhịp sống quen thuộc trong làng: sáng hái trầu, trưa bó liền, chiều nhập cho thương lái, công việc lặp lại đều đặn qua từng ngày.

Song, mùa Tết năm nay, vườn trầu của bà Liêu và nhiều hộ trong làng không thể thu hoạch. Sau bão số 10, trầu nhiều hộ bị nhiễm nấm trên diện rộng, vườn trầu của nhà bà Liêu cũng gặp tình trạng tương tự dù trước bão đã ra lá to, đẹp.

Những lá trầu bị nhiễm nấm đốm đen, không thể thu hoạch

Điều đặc biệt, giống trầu ở thôn Văn Sơn nếu bị nhiễm bệnh thì gần như không thể “cứu”. Mầm bệnh dễ lây sang cây khác. Người dân nếu muốn trồng lại ở vị trí cũ phải chờ khoảng vài năm mới hết được mầm bệnh ăn trong đất.

Đáng nói, điều khiến người trồng trầu tại làng lo lắng nhất lúc này không chỉ là mất mùa, mà là mất giống. Khi trầu cả làng cùng nhiễm bệnh, việc tìm lại giống trầu khỏe gần như không dễ.

“Muốn làm lại cũng khó, vì giống hiếm. Đất đã bị bệnh thì phải để ít nhất hai năm sau mới trồng lại được, không là hỏng hết”, bà Liêu nói.

Gìn giữ nếp văn hóa tại làng trầu tiến vua

Giữa những vườn trầu bị thiệt hại, vườn trầu của gia đình ông Nguyễn Bá Bảy (SN 1950, trú thôn Văn Sơn) là một trong số ít vườn vẫn duy trì được. Khác hẳn với vườn trầu bị nấm ăn cháy lá, vườn trầu của nhà ông Bảy xanh mướt, um tùm với những gốc trầu khỏe. Ông Bảy cho hay, gia đình ông bắt đầu trồng trầu từ năm 2015, đến nay đã gắn bó tròn 10 năm với 130 gốc trầu.

Vợ chồng ông Bảy đã gắn bó với cây trầu từ đời ông, cha để lại

Theo ông Bảy, trầu là loại cây rất “khó tính”, đông phải ủ ấm, hè phải che mát, không để úng nước mà cũng không được để khô. Quan trọng nhất là phải kiểm tra thường xuyên để kịp thời phát hiện nếu cây trầu bị nhiễm bệnh. Bởi, trầu vốn là giống cây rất dễ bị nhiễm bệnh nấm. Nếu cây đã có nấm mà vẫn hái lá thì mầm bệnh sẽ lây lan rất nhanh.

Ngoài ra, để gốc trầu khỏe, việc bón phân cũng phải đúng kì. Trầu được bón vào các tháng 2, 7 và 10, mỗi năm ba lần bằng phân chuồng và phải là phân bò hoai thì lá mới dày, xanh và giữ mùi thơm được lâu.

Chính vì dày công chăm sóc kĩ lưỡng nên sau bão, khi nhiều vườn trầu bị thiệt hại thì vườn của ông Bảy vẫn giữ được nhờ bón phân vi sinh kịp thời. Năm nay, nhiều hộ trong làng mất mùa nên trầu được giá. Hiện, giá trầu thị trường đã lên 250 đồng/liền, dự kiến đến gần Tết còn tăng cao.

“Vườn trầu nhà tôi cho thu hoạch quanh năm, trung bình mỗi ngày hái 40 - 50 liền, thương lái đến tận vườn lấy. Mỗi ngày cho thu nhập khoảng 400 - 500 nghìn đồng”, ông Bảy chia sẻ.

Ông Bảy vui mừng khi vườn trầu được mùa sau quá trình dày công chăm sóc

Với ông Bảy, trồng trầu không chỉ đơn thuần là kế sinh nhai. Nghề này đã theo gia đình ông qua nhiều thế hệ, từ ông bà đến cha mẹ rồi truyền lại cho con cháu. Bởi vậy, cây trầu ở Văn Sơn không chỉ gắn với kinh tế, mà còn là một phần linh hồn của nếp làng, nếp nhà.

Ngồi bên hiên nhìn giàn trầu xanh mướt, bà Phan Thị Tiến (SN 1947, vợ ông Bảy), chậm rãi nói về giá trị của cây trầu. Gia đình bà có bốn người con trai, lớn lên giữa mùi trầu cay nồng quen thuộc. Theo bà Tiến, trầu ở Văn Sơn không chỉ để bán mà gắn với nếp sinh hoạt của làng từ bao đời. Trong cưới hỏi, giỗ chạp, lễ Tết, trầu là thứ không thể thiếu. Từ xưa, trầu Văn Sơn đã được xem là sản vật quý.

Những gốc trầu 10 năm tuổi khỏe mạnh trong vườn nhà ông Bảy

Hiện nay, số hộ trồng trầu ở Văn Sơn đã thưa dần so với trước. Trầu là loại cây khó chăm, rủi ro cao, vốn đầu tư không nhỏ trong khi thời gian thu hồi chậm. Chỉ một đợt nấm bệnh hoặc một cơn bão trái mùa cũng có thể khiến người trồng mất trắng cả vườn.

Cùng với đó, nhiều lao động trẻ rời làng đi làm ăn xa, ít người quay lại tiếp nối nghề trồng trầu. Vì thế, ngày càng có ít người theo đuổi nghề trầu lâu dài. Dẫu vậy, với những người như bà Liêu, ông Bảy, bà Tiến, cây trầu vẫn chưa thể rời khỏi vườn nhà; không chỉ bởi giá trị kinh tế, mà còn bởi trầu đã trở thành nếp làng, là một nét đẹp văn hóa và kí ức của nhiều thế hệ người dân Văn Sơn.

Trao đổi với Báo Văn Hóa, ông Trần Quang Hưng - Chủ tịch UBND xã Thạch Khê cho biết, hiện toàn xã có hơn 300 hộ trồng trầu, tập trung chủ yếu tại các thôn Văn Sơn, Bắc Hải và Nam Hải. Nghề trồng trầu mang lại nguồn thu nhập tương đối ổn định cho người dân, đồng thời gắn bó mật thiết với truyền thống canh tác lâu đời của làng quê ven biển này.

Trầu Văn Sơn có vị cay, nồng, thơm không thể trộn lẫn

Theo ông Hưng, trong định hướng phát triển thời gian tới, xã đang nghiên cứu xây dựng làng trầu tiến vua Văn Sơn trở thành điểm đến du lịch, kết hợp sản xuất nông nghiệp truyền thống với trải nghiệm văn hóa nhằm bảo tồn làng nghề và tạo sinh kế bền vững cho người dân.

“Hiện, địa phương đã mời các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực chế phẩm sinh học nông nghiệp công nghệ cao hỗ trợ kĩ thuật, từng bước khôi phục vùng trồng trầu theo hướng hữu cơ. Cùng với đó là định hướng liên kết trồng cau, phát triển các sản phẩm chế biến sâu từ cây trầu như cao trầu và tinh dầu trầu theo chuỗi giá trị; đồng thời hoàn thiện hồ sơ đề xuất công nhận làng nghề trầu tiến vua Văn Sơn”, Chủ tịch UBND xã Thạch Khê thông tin.

NGÂN HÀ