Doanh nghiệp sẽ chi cho khoa học công nghệ đáng kể khi được gỡ vướng

Một số chuyên gia kinh tế cho rằng, hạ tầng số là nền tảng thiết yếu, cần được đầu tư mạnh mẽ.

Tại Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026 diễn ra mới đây, PGS.TS Vũ Sỹ Cường, Học viện Tài chính cho rằng, chính sách khuyến khích nguồn lực tài chính cho nghiên cứu và phát triển (R&D) không phải là điều mới ở Việt Nam bởi Nghị định 35-HĐBT năm 1992 đã yêu cầu tăng cường huy động nguồn tài chính cho KHCN.

Mặc dù tổng nguồn vốn đầu tư cho R&D đã tăng qua các năm nhưng số liệu cũng cho thấy, Việt Nam đang chi tiêu quá ít cho R&D và chưa năm nào đạt được mục tiêu 2% GDP. Cụ thể, đầu tư cho R&D ở Việt Nam chỉ đạt hơn 0,4% GDP, bằng 1/4 so với mục tiêu chi 2%, chỉ bằng 20% mức chi tiêu của thế giới. Thống kê cho thấy, chi tiêu của doanh nghiệp cho R&D ở Việt Nam chỉ đạt 0,2% GDP, thấp hơn nhiều so với mức 1,7% ở Trung Quốc và 3,6% ở Hàn Quốc.

“Từ năm 2015 đến nay số chi cho R&D ở các khu vực đều tăng lên. Tuy nhiên, nếu trừ đi lạm phát thì hầu như mức tăng không đáng kể nhưng có điểm tích cực là khu vực ngoài Nhà nước chi tăng lên khá nhiều. Do đó, nếu Nhà nước có chính sách khuyến khích phù hợp thì nguồn lực từ doanh nghiệp chi cho KHCN sẽ khá đáng kể”, PGS.TS Vũ Sỹ Cường cho biết.

Theo PGS.TS Vũ Sỹ Cường, Nhà nước đã có thêm loạt quy định khuyến khích doanh nghiệp chi cho KHCN. Ví dụ một loạt quy định như ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế nhập khẩu, giá trị gia tăng (VAT) nhưng cũng không có nhiều kết quả.

“Vấn đề không phải khó về chiến lược bởi thực tế, nhiều Nghị quyết đưa ra đã đúng và trúng. Tuy nhiên, thách thức là đưa những quy định đúng, trúng ấy vào thực tiễn vì vướng ở những quy định rất chi tiết, cụ thể. Do đó, cần cụ thể, chi tiết trong tất cả các lĩnh vực”, chuyên gia Vũ Sỹ Cường đề xuất.

Ví dụ trong lĩnh vực thuế, để được miễn thuế trong chi cho KHCN không đơn giản vì thực tế, khi làm thủ tục thanh toán quyết toán thuế, phần chi này sẽ bị gạch đầu tiên. Chúng ta có quy định ưu đãi là cho phép sử dụng 10% thu nhập trước thuế để doanh nghiệp lập Quỹ phát triển KHCN và được miễn thuế thu nhập doanh nghiệp. Tuy nhiên, trên thực tế qua các cuộc khảo sát cho thấy, tỷ lệ doanh nghiệp có quỹ và sử dụng quỹ rất thấp do một số doanh nghiệp sau khi đã trích ra nhưng không biết tiêu như thế nào, thủ tục tiêu rất phức tạp.

Do đó, PGS Vũ Sỹ Cường đề xuất, chính sách cần phải thay đổi mạnh mẽ, đi kèm với Nghị quyết, chiến lược đúng và trúng, cần rà soát tất cả các văn bản, nghị định cụ thể hóa tất cả các chính sách này để doanh nghiệp chỉ cần áp vào các quy định là quá trình thực hiện sẽ thuận lợi để hướng đến mục tiêu giải ngân hết số tiền ngân sách dành cho KHCN, đổi mới sáng tạo.

Một số ý kiến cho rằng, thông qua các công cụ như chính sách thuế, chi tiêu ngân sách, đầu tư công và các cơ chế huy động nguồn lực xã hội, chính sách tài chính có thể góp phần định hướng phân bổ nguồn lực, khuyến khích đổi mới sáng tạo, thúc đẩy phát triển các ngành kinh tế mới và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Theo TS. Đỗ Diệu Hương (Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới), kinh nghiệm quốc tế cho thấy, các quốc gia thành công trong chuyển đổi mô hình tăng trưởng đều có chính sách tài chính đóng vai trò kiến tạo phát triển, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và dẫn dắt cơ cấu lại nền kinh tế một cách chủ động. Hàn Quốc là một ví dụ điển hình. Từ một nền kinh tế dựa vào lao động giá rẻ và công nghiệp lắp ráp, Hàn Quốc đã chuyển mình thành nền kinh tế tri thức và công nghệ cao.

Do đó, theo TS. Đỗ Diệu Hương, trong bối cảnh chuyển đổi mô hình tăng trưởng, chính sách thuế cần được thiết kế theo hướng vừa bảo đảm tính bền vững của nguồn thu ngân sách, vừa tạo động lực cho các hoạt động đầu tư vào công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Một hướng cải cách quan trọng là mở rộng các cơ chế ưu đãi thuế đối với hoạt động R&D, tương tự như các chính sách tín dụng thuế R&D đã được áp dụng ở nhiều nền kinh tế phát triển. Các cơ chế này cho phép doanh nghiệp khấu trừ một phần chi phí nghiên cứu khỏi nghĩa vụ thuế, qua đó khuyến khích doanh nghiệp tăng đầu tư cho đổi mới công nghệ.

“Việt Nam cần cải cách chính sách thu ngân sách nhằm khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào R&D, chuyển đổi số và các ngành công nghệ cao. Bởi việc hoàn thiện hệ thống ưu đãi thuế đối với doanh nghiệp công nghệ cao, doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo và các dự án đầu tư vào năng lượng tái tạo hoặc công nghệ sạch có thể góp phần thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng hiện đại”, TS. Đỗ Diệu Hương đề xuất.

Theo các chuyên gia phân tích, mô hình phát triển mới của Việt Nam cần được xây dựng trên các trụ cột: Thể chế phát triển hiện đại, KHCN tiên tiến, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo năng động, nguồn nhân lực chất lượng cao, hạ tầng, dữ liệu số thống nhất, đồng bộ, dùng chung đảm bảo điều kiện “đúng, đủ, sạch, sống”.

Đặc biệt phải sớm hình thành thị trường dữ liệu để phát triển ngành kinh tế dữ liệu; đồng thời có sự định hình, chiến lược lựa chọn khôn ngoan trong ưu tiên lựa chọn, đầu tư cho công nghệ chiến lược gắn các chiến lược ngành lĩnh vực sản xuất và công nghiệp trọng điểm ưu tiên phát triển của Việt Nam để đóng góp cho mục tiêu tăng trưởng 2 con số và đảm bảo tự chủ chiến lược về công nghệ của Việt Nam.

Bên cạnh đó, khu vực doanh nghiệp Việt, đặc biệt khu vực kinh tế tư nhân Việt Nam phát triển năng động có năng lực thích ứng, dẫn dắt và cạnh tranh quốc tế. Nhà nước cũng đóng vai trò kiến tạo chính sách và đầu tư xứng tầm cho lĩnh vực công nghiệp văn hóa, thúc đẩy phát triển kinh tế di sản, để văn hóa - di sản thực sự trở thành sức mạnh mềm, sức mạnh Quốc gia trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Minh Phương/Báo Tin tức và Dân tộc