Đổ xô ngành học STEM, thị trường việc làm đã sẵn sàng?

Sinh viên trải nghiệm không gian LAB hiện đại Trung tâm Đổi mới Sáng tạo - PTIT IEC, mô hình "học đi đôi với hành" giúp nuôi dưỡng nguồn nhân lực STEM chất lượng cao. Ảnh: Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông

Với hơn 2,36 triệu nguyện vọng đổ dồn vào nhóm ngành này (chiếm gần 33% tổng số nguyện vọng), làn sóng STEM không còn là một xu hướng nhất thời. Đó là một sự dịch chuyển rõ rệt trong định hướng nghề nghiệp của thế hệ trẻ trước làn sóng trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn và các công nghệ chiến lược.

Thế nhưng, phía sau niềm vui về những con số kỷ lục ấy, một câu hỏi lớn hơn cần được đặt ra. Hạ tầng kinh tế của Việt Nam đã sẵn sàng làm bệ đỡ cho làn sóng này chưa, hay chúng ta đang đối mặt với một phép thử lớn trong 3-5 năm tới?

Từ kỷ lục tuyển sinh đến nỗi lo "chảy máu chất xám" ngược nguồn nhân lực STEM

Sự quan tâm đặc biệt dành cho các ngành STEM cho thấy định hướng đúng đắn từ các chính sách vĩ mô, đặc biệt là Nghị định số 179/2026/NĐ-CP của Chính phủ về phát triển nhân lực công nghệ cao.

Việc có tới 331.693 thí sinh (gần 38% tổng số thí sinh đăng ký xét tuyển) lựa chọn đăng ký vào 15 nhóm ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt chính là nguồn nhân lực chất lượng cao để Việt Nam tự chủ công nghệ.

Nói một cách dễ hiểu, cứ 3 thí sinh xét tuyển đại học thì có hơn 1 người chọn các ngành diện ưu tiên phát triển này.

Đáng chú ý, sự bùng nổ của AI đang định hình lại toàn bộ bức tranh tuyển sinh. Không chỉ có 154.016 thí sinh đổ xô vào lĩnh vực Máy tính và Công nghệ thông tin, mà ngay cả ngành Khoa học tự nhiên vốn kén người học cũng đón nhận hơn 43.700 thí sinh đăng ký.

Do các nguyện vọng có sự giao thoa và một thí sinh có thể đăng ký nhiều ngành, những con số này phản ánh một xu hướng rõ ràng công nghệ đang trở thành tâm điểm của mùa tuyển sinh năm nay.

Đặc biệt, xu hướng tích hợp công nghệ "X + AI" (ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào các lĩnh vực truyền thống như kinh tế, y tế, luật, ngôn ngữ) đang tạo ra sức hút khổng lồ.

Giáo dục rõ ràng đã chuyển mình để thích ứng khi AI trở thành công nghệ nền tảng thay đổi mọi phương thức làm việc.

Nhìn vào tiến trình 3 năm qua, chúng ta mới thấy hết sự chuyển mình mạnh mẽ của bức tranh tuyển sinh. Giai đoạn 2024-2025, tỷ lệ thí sinh lựa chọn STEM chỉ nhích nhẹ từ 24,6% (hơn 180.000 em) lên 26,1% (hơn 222.000 em).

Thế nhưng đến năm 2026, con số này đã tạo ra một cú bứt tốc ngoạn mục lên 53,4% với hơn 467.000 thí sinh.

Khi quá nửa số thí sinh dự tuyển quyết định đặt cược tương lai vào công nghệ, bài toán vĩ mô về năng lực đón nhận và phát huy nguồn lực này của nền kinh tế cần phải được giải quyết ngay từ bây giờ.

Tuy nhiên, như lãnh đạo Vụ Giáo dục Đại học đã lưu ý, số lượng đăng ký mới chỉ phản ánh mức độ quan tâm ban đầu. Sự chuyển dịch chỉ thực sự có kết quả khi nhìn vào số lượng nhập học thực tế, tỷ lệ giữ chân sinh viên và quan trọng nhất khả năng đáp ứng nhu cầu nhân lực khi ra trường.

Nếu nền kinh tế không thể tạo ra những vị trí công việc tương xứng, chúng ta sẽ rơi vào kịch bản lãng phí chất xám.

Hoặc nhân sự STEM phải làm việc trái ngành để tìm kiếm các cơ hội khác, hoặc những cá nhân tinh túy nhất sẽ chọn đầu quân cho các tập đoàn nước ngoài (FDI) hoặc dịch chuyển ra quốc tế, bỏ lại khoảng trống lớn cho nội lực quốc gia.

Mắt xích bị nghẽn của doanh nghiệp SME

Để sử dụng và phát huy hiệu quả nguồn lực STEM khổng lồ đang được đào tạo, thị trường cần một mạng lưới nâng đỡ đủ mạnh để giữ chân họ.

Tại Việt Nam, các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) - khu vực vốn chiếm tới hơn 95% tổng số doanh nghiệp và giải quyết phần lớn việc làm - chính là bệ đỡ đó. Họ phải là những người tiên phong đổi mới công nghệ để tạo ra sân chơi cho nhân tài.

Thế nhưng, thực tế là phần lớn các SME của chúng ta đang rơi vào một vòng lặp luẩn quẩn: Họ muốn nâng cấp quy trình nhưng thiếu vốn để đầu tư công nghệ hiện đại; họ muốn sáng tạo sản phẩm mới nhưng thiếu bằng sáng chế và kinh nghiệm nghiên cứu.

Hệ quả là, nếu thiếu đi công cụ và sân chơi đủ tầm, các doanh nghiệp này sẽ gặp thách thức rất lớn trong việc giữ chân những nhân tài STEM xuất sắc nhất.

Mô hình "Trung tâm dùng chung" và vai trò của các trường đại học

Để gỡ nút thắt về năng lực công nghệ cho doanh nghiệp, bài học từ các nền kinh tế phát triển mạnh về STEM như Nhật Bản, Hàn Quốc hay Đài Loan (Trung Quốc) là một gợi ý đắt giá: Xây dựng các trung tâm đổi mới sáng tạo dùng chung.

Tại đây, doanh nghiệp SME không chỉ được tiếp cận hạ tầng, máy móc hiện đại mà còn có thể khai thác 2 lợi thế:

Quy trình nghiên cứu chuẩn hóa: Rút ngắn tối đa thời gian thử nghiệm và đẩy nhanh tốc độ đưa sản phẩm ra thị trường nhờ kinh nghiệm thực tiễn từ chuyên gia.

Kho tài sản trí tuệ sẵn có: Ứng dụng trực tiếp các bằng sáng chế và giải pháp công nghệ đã được tích lũy tại trung tâm để tối ưu hóa chi phí R&D.

Điều đặc biệt là các trường đại học đào tạo STEM sẽ đóng vai trò hạt nhân vận hành các trung tâm này. Với năng lực nghiên cứu sẵn có, các trường đại học hoàn toàn có thể trở thành cầu nối kết nối và thúc đẩy toàn bộ hệ sinh thái.

Khi giảng viên và sinh viên bước ra khỏi phòng thí nghiệm lý thuyết để giải quyết các bài toán thực tế của doanh nghiệp, một vòng tuần hoàn khép kín sẽ được hình thành: Nhà trường nâng cao năng lực tự chủ và thương mại hóa nghiên cứu, doanh nghiệp được giải bài toán công nghệ, còn sinh viên STEM có cơ hội việc làm thực tế ngay trong nước.

Làn sóng tuyển sinh STEM năm 2026 là một bước ngoặt lớn, ghi nhận sự thay đổi sâu sắc trong nhận thức của cả phụ huynh và thí sinh nhờ các chính sách hướng nghiệp, học bổng và dự báo nguồn nhân lực.

Nhưng để những con số hàng trăm nghìn nguyện vọng kia chuyển hóa thành sức mạnh kinh tế thực sự, 3-5 năm tới - thời điểm lứa sinh viên này tốt nghiệp - sẽ là một phép thử đầy thách thức đối với năng lực sử dụng nhân lực của nền kinh tế.

Nếu Việt Nam kịp thời xây dựng được một hệ sinh thái thuận lợi, kết nối chặt chẽ giữa Nhà nước, Nhà trường và khối doanh nghiệp SME thông qua các trung tâm dùng chung, chúng ta sẽ sở hữu một động lực tăng trưởng mới đầy bứt phá.

Ngược lại, nếu chậm chân, làn sóng STEM năm nay sẽ chỉ dừng lại ở những con số, thay vì trở thành bệ đỡ đưa Việt Nam tiến sâu vào chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu.

Hồng Phong