Định vị trung tâm trọng tài quốc tế tại VIFC

Trên cơ sở Nghị quyết số 222/2025/QH15 của Quốc hội, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 328/2025/NĐ-CP, là văn bản pháp lý quan trọng đặt tiền đề cho việc thành lập trung tâm trọng tài quốc tế thuộc VIFC.

Trọng tài trong mối quan hệ với tòa án

Về thẩm quyền, theo Điều 5 Nghị định số 328/2025/NĐ-CP, trung tâm trọng tài quốc tế chỉ giải quyết các tranh chấp phát sinh từ hoạt động đầu tư, kinh doanh tại VIFC. Lẽ thường, thẩm quyền này được thiết lập trên cơ sở thỏa thuận của các bên và loại trừ các tranh chấp thuộc lĩnh vực quản lý nhà nước, lao động và quyền nhân thân.

Về luật áp dụng, quy định tại khoản 4 Điều 4 Nghị định số 328/2025/NĐ-CP tương thích với pháp luật trọng tài thương mại Việt Nam. Theo đó, đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài, các bên được quyền lựa chọn áp dụng pháp luật nước ngoài, nhưng không được trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam. Trường hợp không có thỏa thuận, hội đồng trọng tài được trao quyền quyết định áp dụng pháp luật phù hợp nhất với giao dịch.

Đương nhiên, sự hiện diện của trung tâm trọng tài cần đặt trong mối quan hệ với tòa án chuyên biệt tại VIFC, đơn vị được thành lập theo Nghị quyết số 222/2025/QH15.

Trước hết, các quy định về thẩm quyền trọng tài sẽ bảo đảm hạn chế sự chồng chéo về thẩm quyền giải quyết tranh chấp với Tòa án chuyên biệt, cũng như các cơ chế tài phán khác. Tuy nhiên, hỗ trợ và cộng sinh mới chính là điểm nhấn quan trọng. Trong đó, tòa án sẽ hỗ trợ tối đa cho hoạt động trọng tài theo Luật Tòa án chuyên biệt tại VIFC.

Tòa án chuyên biệt có thể hỗ trợ pháp lý để chỉ định trọng tài viên, thu thập chứng cứ, triệu tập người làm chứng và áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời để bảo đảm tính cưỡng chế của quy trình tố tụng trọng tài. Ngoài ra, tòa án đóng vai trò giám sát và hỗ trợ thông qua việc xem xét công nhận và cho thi hành các phán quyết trọng tài nước ngoài tại Việt Nam.

Điểm khác biệt căn bản so với quy định hiện hành là cơ chế giám sát linh hoạt được quy định tại khoản 5 Điều 4 của Nghị định số 328/2025/NĐ-CP. Quy định cho phép các bên thỏa thuận từ bỏ quyền yêu cầu tòa án hủy phán quyết trọng tài đối với các tranh chấp tại trung tâm trọng tài quốc tế thuộc VIFC.

Cơ chế đặc thù này tạo nên ưu điểm vượt trội của trọng tài so với tòa án. Trong khi bản án sơ thẩm của tòa án có thể bị kháng cáo, kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm, thì phán quyết trọng tài (khi có thỏa thuận từ bỏ quyền hủy án) là quyết định chung thẩm tuyệt đối và có hiệu lực thi hành ngay lập tức. Rõ ràng, đây là cơ chế giúp doanh nghiệp tiết kiệm tối đa thời gian và chi phí tranh tụng.

Kinh nghiệm quốc tế

Kinh nghiệm từ Trung tâm Trọng tài quốc tế Dubai (DIAC) là minh chứng điển hình cho vai trò vượt trội của trọng tài trọng tài trong mô hình trung tâm tài chính quốc tế. Bài học nổi bật từ DIAC là việc xây dựng một khung pháp lý trọng tài riêng, tồn tại song song và tách biệt tương đối với hệ thống pháp luật quốc gia.

DIAC cho phép các bên thỏa thuận lựa chọn DIFC là nơi tiến hành trọng tài và pháp luật áp dụng đối với thủ tục trọng tài. Bên cạnh đó, DIAC áp dụng Luật Trọng tài DIFC 2008 (sửa đổi năm 2013).

Điều đó đã tạo ra một môi trường tố tụng trung lập, dễ dự đoán và phù hợp với kỳ vọng của nhà đầu tư quốc tế. Các quy định giới hạn chặt chẽ sự can thiệp của tòa án, thừa nhận rộng rãi hiệu lực của thỏa thuận trọng tài và thu hẹp căn cứ hủy phán quyết, qua đó củng cố tính chung thẩm của trọng tài.

Trung tâm Trọng tài quốc tế (IAC) trong Trung tâm Tài chính quốc tế Astana (AIFC) của Kazakhstan (AIFC) là mô hình tương tự khác. IAC được thành lập với mục tiêu cung cấp một diễn đàn giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế độc lập, hiệu quả, và đáng tin cậy dựa trên các tiêu chuẩn quốc tế tốt nhất. Các quy định của IAC là yếu tố cốt lõi tạo nên sức hấp dẫn của AIFC đối với các nhà đầu tư và doanh nghiệp quốc tế.

Điểm đặc biệt của thiết chế này là việc áp dụng hệ thống thông luật và sử dụng tiếng Anh làm ngôn ngữ chính thức ngay cả khi Kazakhstan có hệ thống pháp luật nội địa là Dân luật. Tính độc lập về mặt thể chế có ý nghĩa then chốt đối với các bên tranh chấp, bởi chỉ khi đó họ mới có thể tin tưởng rằng vụ việc của mình sẽ được giải quyết mà không chịu bất kỳ sự can thiệp hay tác động bên ngoài nào.

IAC cho phép các bên tự do thỏa thuận về số lượng trọng tài viên, với điều kiện phải là số lẻ nhằm đảm bảo khả năng ra phán quyết cuối cùng. Trong trường hợp các bên không có thỏa thuận cụ thể, số lượng trọng tài viên mặc định là một người.

Thực tiễn này một lần nữa cho thấy, quyền tự do thỏa thuận của các bên được thể hiện rõ trong quy trình tố tụng trọng tài. Các bên có thể tự thỏa thuận hầu hết các vấn đề liên quan đến thủ tục trọng tài. Quy định trọng tài của AIFC và bộ quy tắc trọng tài và hòa giải của IAC đã quy định đầy đủ về các nguyên tắc và thủ tục để các bên có thể áp dụng các nguyên tắc này.

Định hướng đối với VIFC

Kinh nghiệm của DIAC và IAC cho thấy, Việt Nam cần xây dựng một cơ chế giải quyết tranh chấp hiện đại, độc lập và quốc tế hóa trong khuôn khổ VIFC).

Thứ nhất, Việt Nam cần cụ thể hóa hướng dẫn về việc áp dụng pháp luật nước ngoài, tập quán quốc tế và đặc biệt là hệ thống thông luật trong giải quyết tranh chấp tài chính - thương mại, đặc biệt đối với các hợp đồng phái sinh, tín dụng quốc tế, M&A và giao dịch chứng khoán xuyên biên giới.

Thứ hai, Việt Nam cần xây dựng khung pháp lý điều chỉnh trung tâm trọng tài quốc tế tiệm cận hơn với pháp luật trọng tài quốc tế. Hiện nay, Việt Nam chưa được coi là quốc gia áp dụng đầy đủ Luật mẫu UNCITRAL về trọng tài thương mại quốc tế. Trong khi đó, nhiều quốc gia có hệ thống trọng tài phát triển như Anh, Singapore hay Dubai đều xây dựng pháp luật trọng tài tiệm cận hoặc trực tiếp áp dụng luật mẫu.

Thứ ba, trung tâm trọng tài quốc tế cần sớm ban hành bộ quy tắc tố tụng trọng tài riêng, được thiết kế theo hướng linh hoạt và hiện đại. Bộ quy tắc này nên ghi nhận các thủ tục giải quyết tranh chấp linh hoạt, đa dạng như thủ tục rút gọn, giải quyết tranh chấp trực tuyến, tài trợ tố tụng bởi bên thứ ba hay quy định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời.

Cuối cùng, để hạn chế sự can thiệp khó dự đoán của tòa án đối với phán quyết trọng tài, pháp luật Việt Nam cần làm rõ yêu cầu không được “trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam” trong quy định về tự do thỏa thuận luật áp dụng tại Điều 4 Nghị định số 328/2025/NĐ-CP và Điều 6 Nghị quyết số 222/2025/QH15. Việc cụ thể hóa cụm từ này sẽ góp phần bảo đảm tính ổn định về hiệu lực của phán quyết trọng tài, từ đó củng cố thêm niềm tin của nhà đầu tư.

Việc thành lập Trung tâm trọng tài quốc tế tại VIFC sẽ là bước đi chiến lược để kiến tạo môi trường đầu tư an toàn, hội nhập cho các nhà đầu tư quốc tế. Tham chiếu kinh nghiệm từ những mô hình đã phát triển như DIFC hay AIFC. Một cơ chế giải quyết tranh chấp độc lập, minh bạch sẽ là điểm then chốt để khẳng định năng lực cạnh tranh của VIFC trong khu vực.

* Nhóm nghiên cứu gồm: Doãn Mai Gia Khánh, Nguyễn Thùy Linh, Nguyễn Khánh Tuyền, Nguyễn Xuân Thu

Nhóm nghiên cứu Trường Đại học Kinh tế - Luật, ĐHQG-HCM