Định vị lại Việt Nam trong chuỗi giá trị ngành gỗ toàn cầu

Năm 2025, xuất khẩu gỗ và lâm sản đạt 18,3 tỷ USD, đưa Việt Nam vào nhóm trung tâm sản xuất, xuất khẩu đồ gỗ hàng đầu thế giới.

Nhưng sáu tháng đầu năm 2026, xuất khẩu chỉ tăng 4,4%, trong khi nhóm sản phẩm chế biến sâu lại giảm 2,7%; tăng trưởng chủ yếu đến từ dăm gỗ, viên nén và ván công nghiệp.

Những con số ấy cho thấy thách thức của ngành không còn là xuất khẩu nhiều hơn, mà là tạo ra nhiều giá trị hơn.

Ba mươi năm qua, lâm nghiệp và công nghiệp gỗ Việt Nam đã phát triển mạnh, nhưng phần lớn vẫn theo một quỹ đạo bị động. Ảnh: VGP/Đỗ Hương

Thách thức ở ngay thị trường lớn nhất

Hoa Kỳ là thị trường quan trọng nhất của ngành gỗ Việt Nam. Năm 2025, xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ sang thị trường này đạt 9,46 tỷ USD, chiếm 54,6% tổng kim ngạch toàn ngành.

Tính chung, năm thị trường gồm Hoa Kỳ, Nhật Bản, Trung Quốc, EU và Hàn Quốc chiếm gần 90% kim ngạch xuất khẩu, cho thấy ngành đang phụ thuộc rất lớn vào một số ít thị trường.

Sự tập trung này giúp doanh nghiệp tận dụng lợi thế quy mô và chuyên môn hóa sản xuất, nhưng cũng làm giảm khả năng chuyển hướng đơn hàng, khiến toàn ngành dễ tổn thương trước những thay đổi chính sách từ đối tác.

Càng thành công tại Hoa Kỳ, ngành gỗ Việt Nam càng chịu nhiều sức ép thương mại. Gỗ dán hiện đối mặt với kết luận sơ bộ của Bộ Thương mại Hoa Kỳ, trong đó biên độ chống bán phá giá đối với một số đối tượng lên tới 196,14%, còn mức chống trợ cấp sơ bộ là 15,56%. Đây là hai cơ chế riêng biệt, không thể cộng cơ học, nhưng cho thấy mức độ rủi ro rất lớn.

Bên cạnh đó, các nhóm đồ gỗ bọc nệm, tủ bếp, bàn và tủ trang điểm đang chịu thuế theo Mục 232 ở mức 25%. Hoa Kỳ cũng mở rộng các cuộc điều tra theo Mục 301 liên quan đến dư thừa công suất, lao động cưỡng bức và nguy cơ vi phạm quyền sở hữu trí tuệ. Dù chưa đồng nghĩa với một mức thuế cuối cùng, các cuộc điều tra này đã tạo ra bất định lớn đối với kế hoạch sản xuất, đầu tư và định giá sản phẩm.

Đáng quan tâm hơn là sự bất cân xứng trong quyền lực thiết lập luật chơi. Doanh nghiệp Việt Nam có thể phản biện, điều trần và cung cấp bằng chứng, nhưng không thể quyết định cách Hoa Kỳ thiết kế và áp dụng các công cụ thương mại. Chỉ một thay đổi về tiêu chí, cách tính biên độ hoặc phạm vi sản phẩm cũng có thể làm đảo lộn mô hình kinh doanh được xây dựng trong nhiều năm.

Từ tăng trưởng bị động đến năng lực làm chủ cuộc chơi

Ba mươi năm qua, lâm nghiệp và công nghiệp gỗ Việt Nam đã phát triển mạnh, nhưng phần lớn vẫn theo một quỹ đạo bị động. Kim ngạch xuất khẩu liên tục tăng, song giá trị giữ lại chưa tương xứng và khả năng chống chịu trước các cú sốc bên ngoài còn hạn chế. Chỉ cần một biến động như địa chấn thuế quan của Hoa Kỳ, xung đột địa chính trị hay chi phí logistics tăng mạnh, kế hoạch sản xuất - kinh doanh của hàng trăm doanh nghiệp lập tức bị đảo lộn.

Cho đến nay, nhiều doanh nghiệp chỉ bắt đầu ứng phó khi thuế quan được công bố, vụ việc phòng vệ thương mại đã khởi xướng hoặc chuỗi vận tải đã gián đoạn. Cách phản ứng này khiến doanh nghiệp luôn ở thế bị động, tốn kém nguồn lực và khó bảo vệ biên lợi nhuận. Một ngành có quy mô xuất khẩu lớn nhưng thiếu năng lực dự báo và cảnh báo sớm sẽ rất dễ bị tổn thương.

Chủ động không có nghĩa là có thể quyết định luật chơi toàn cầu, mà là nâng cao năng lực dự báo, nhận diện sớm rủi ro, chuẩn bị kịch bản ứng phó và tham gia tích cực hơn vào quá trình hình thành các quy tắc có ảnh hưởng trực tiếp đến ngành. Phòng vệ thương mại, quản trị xuất xứ, xây dựng dữ liệu chuỗi cung ứng, đa dạng hóa thị trường và quỹ dự phòng cần trở thành những cấu phần của năng lực cạnh tranh, thay vì chỉ được triển khai khi khủng hoảng đã xảy ra.

Luật chơi toàn cầu đang thay đổi

Chuỗi giá trị ngành gỗ toàn cầu đang tái cấu trúc dưới tác động của địa chính trị thương mại, chuyển đổi xanh, công nghệ mới và xu hướng bảo hộ.

Ở phía cầu, tăng trưởng chậm, lãi suất cao và thị trường nhà ở suy yếu làm giảm nhu cầu đồ gỗ. ITTO ghi nhận thương mại đồ gỗ toàn cầu giảm trong năm 2025, trong khi doanh nghiệp phải đối mặt với chi phí năng lượng, logistics, vốn và tuân thủ ngày càng cao.

Trong khi đó, truy xuất nguồn gốc, chống mất rừng, kê khai phát thải và trách nhiệm giải trình đang trở thành điều kiện để tiếp cận các thị trường lớn. EU chuẩn bị áp dụng EUDR, Hoa Kỳ tiếp tục sử dụng Đạo luật Lacey cùng các biện pháp phòng vệ thương mại, còn nhiều thị trường khác cũng siết chặt yêu cầu về tính hợp pháp của sản phẩm.

Nhưng chuyển đổi xanh không chỉ tạo thêm chi phí. FAO dự báo nhu cầu vật liệu toàn cầu có thể tăng khoảng 60% vào năm 2060. Với khả năng tái tạo và lưu giữ carbon, gỗ bền vững có cơ hội trở thành vật liệu chiến lược của nền kinh tế sinh học và xây dựng phát thải thấp.

Nghịch lý của cái bẫy “không lớn tiếp”

Mô hình tăng trưởng dựa vào gia công, mở rộng công suất và tập trung vào một số thị trường chủ lực đã giúp ngành gỗ Việt Nam bứt phá trong nhiều năm. Nhưng khi bối cảnh kinh doanh thay đổi, chính mô hình ấy cũng bộc lộ giới hạn.

Đó là cái bẫy “không lớn tiếp”: doanh thu và sản lượng vẫn tăng nhưng giá trị giữ lại trong nước không tăng tương xứng. Khi doanh nghiệp chủ yếu cạnh tranh bằng giá, quyền quyết định về thiết kế, thương hiệu, hệ thống phân phối và dữ liệu người tiêu dùng vẫn thuộc về khách hàng. Phần giá trị lớn nhất vì thế nằm ngoài nhà máy, trong khi doanh nghiệp sản xuất phải gánh chi phí nguyên liệu, lao động, logistics, tuân thủ và phòng vệ thương mại. Chỉ một đợt tăng thuế 20-25% cũng có thể vượt quá biên lợi nhuận của nhà sản xuất.

Biên lợi nhuận ngày càng thu hẹp, còn chi phí đầu tư và rủi ro pháp lý, thị trường không ngừng gia tăng. Quy mô lớn hơn vì thế chưa chắc tạo ra năng lực cạnh tranh mạnh hơn, mà có thể khiến doanh nghiệp dễ tổn thương hơn trước các cú sốc bên ngoài.

Nguy cơ này không chỉ đến từ Hoa Kỳ. EU yêu cầu doanh nghiệp đáp ứng EUDR, truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm giải trình; nhiều thị trường khác cũng liên tục nâng tiêu chuẩn về môi trường và xã hội. Nếu tiếp tục cạnh tranh chủ yếu bằng sản lượng và giá thấp, doanh nghiệp sẽ phải gánh thêm chi phí tuân thủ nhưng rất khó chuyển phần chi phí đó vào giá bán.

Nguyễn Quốc Khanh - Chủ tịch Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam