Định vị kinh tế nhà nước thực sự mở đường, dẫn dắt trong bối cảnh mới

Kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân sẽ bổ sung, hỗ trợ nhau

Nghị quyết số 79-NQ/TW với quan điểm nhất quán: Kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, là công cụ vật chất quan trọng để Nhà nước định hướng, điều tiết và ổn định kinh tế vĩ mô, đồng thời bảo đảm tự chủ chiến lược, tự cường và năng lực cạnh tranh tổng thể của nền kinh tế.

Ảnh minh họa

Lần đầu tiên, Bộ Chính trị đặt ra các mục tiêu định lượng rất cụ thể đối với khu vực doanh nghiệp nhà nước (DNNN). Chẳng hạn, đến năm 2030, Việt Nam phấn đấu có 50 DNNN lọt vào nhóm 500 DN lớn nhất Đông Nam Á, đồng thời từ 1-3 DNNN nằm trong Top 500 DN lớn nhất thế giới. Trọng tâm không chỉ nằm ở quy mô, mà còn ở năng lực cạnh tranh, trình độ công nghệ và khả năng tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu, đặc biệt trong các lĩnh vực chiến lược.

Kinh tế nhà nước bao gồm nhiều cấu phần như đất đai, tài nguyên khoáng sản, tài nguyên nước; vùng biển; vùng trời; không gian ngầm; các công trình kết cấu hạ tầng do Nhà nước đầu tư xây dựng; ngân sách nhà nước, dự trữ quốc gia, DNNN… và nhà nước phải xác định rõ vai trò, chức năng cũng như cách phát huy hiệu quả từng cấu phần đó trong phát triển.

Một điểm rất quan trọng theo TS Trần Du Lịch, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế TP Hồ Chí Minh là Nghị quyết số 79-NQ/TW xác định DNNN là một bộ phận của kinh tế nhà nước. Kinh tế nhà nước chủ đạo, chứ không phải DNNN là chủ đạo.

“Một thời gian dài, khi nói đến kinh tế nhà nước người ta thường nghĩ ngay đến DNNN. Nghị quyết 79-NQ/TW của Bộ Chính trị cho thấy cách nghĩ ấy đúng, nhưng chưa đủ, và đã đến lúc cần nhìn rộng hơn để kinh tế nhà nước phát huy đúng vai trò trong giai đoạn phát triển mới”- TS Trần Du Lịch nói.

Theo TS Trần Du Lịch, xuyên suốt Nghị quyết 79 là việc nhấn mạnh nguyên tắc thị trường trong quản lý và sử dụng các nguồn lực của Nhà nước. Từ đất đai, tài nguyên, tài sản công cho tới kết cấu hạ tầng và DNNN, yêu cầu được đặt ra là minh bạch, cạnh tranh bình đẳng và quản trị hiện đại. Tài sản nhà nước, theo tinh thần này, không còn là “vùng trời riêng” của khu vực kinh tế nhà nước, mà là nguồn lực chung, có thể và cần được khai thác hiệu quả thông qua sự tham gia của nhiều thành phần kinh tế.

Các tập đoàn, tổng công ty nhà nước không chỉ hoạt động kinh doanh đơn thuần, mà phải cùng nhà nước kiến tạo phát triển, có trách nhiệm dẫn dắt, tạo đột phá trong những ngành, lĩnh vực then chốt của đất nước, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế và chuyển đổi số của đất nước. Đây là một bước chuyển rất quan trọng về nhận thức.

Theo Giáo sư Trần Thọ Đạt, Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo, Đại học Kinh tế Quốc dân, thành công của nghị quyết sẽ không chỉ được đo bằng số lượng DN hay dự án, mà bằng mức độ lan tỏa, dẫn dắt và đóng góp thực chất của kinh tế nhà nước đối với tăng trưởng bền vững của nền kinh tế.

Theo Chứng khoán KBSV, ở cấp độ vĩ mô, kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, bảo đảm ổn định vĩ mô, các cân đối lớn của nền kinh tế, định hướng chiến lược phát triển, giữ vững quốc phòng, an ninh. Việc tăng cường đầu tư nội lực và nắm giữ các mảng chiến lược như năng lượng, khoáng sản và dữ liệu quốc gia giúp Chính phủ đảm bảo an ninh kinh tế trong bối cảnh địa chính trị toàn cầu có nhiều biến động.

Trần nợ công và bội chi ngân sách vẫn được quy định ở mức hợp lý (nợ công không quá 60% GDP). Tuy nhiên, điểm khác biệt lớn nhất là sự dịch chuyển trong cơ cấu chi tiêu: tăng tỷ trọng chi đầu tư phát triển lên mức 35-40% tổng chi ngân sách so với các năm gần đây ở mức 28-35%. Điều này sẽ tạo hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ hơn, kích thích đầu tư tư nhân và đẩy nhanh tốc độ hiện đại hóa hạ tầng quốc gia.

Tháo gỡ nút thắt, tái cấu trúc toàn diện doanh nghiệp nhà nước

Nghị quyết đã xác lập khuôn khổ mới cho kinh tế nhà nước: chủ đạo và dẫn dắt trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, hoạt động bình đẳng trước pháp luật, chấp nhận cạnh tranh lành mạnh với các khu vực kinh tế tư nhân và có vốn đầu tư nước ngoài (FDI).

Nghị quyết nhấn mạnh việc chuyển từ quản lý hành chính sang kiến tạo phát triển và quản trị hiện đại. Tách bạch rõ chức năng sở hữu, chức năng quản lý kinh tế và thực hiện nhiệm vụ chính trị. Xây dựng cơ chế đủ mạnh để bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung, phân biệt rõ sai sót khách quan với vi phạm pháp luật để xử lý đúng bản chất. Cùng với đó là chuẩn hóa cơ sở dữ liệu về chủ thể và nguồn lực kinh tế nhà nước, đảm bảo liên thông để phục vụ hoạch định chính sách.

Ban hành cơ chế vượt trội, tạo hành lang pháp lý đồng bộ, triển khai các khuôn khổ thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) để thúc đẩy phát triển kinh tế không gian vũ trụ và kinh tế tầm thấp, ngành công nghiệp hàng không, vũ trụ.

Khuyến khích các hình thức huy động nguồn lực xã hội, hợp tác công tư trong đầu tư, khai thác công trình ngầm. Thúc đẩy hợp tác công tư trong phát triển ứng dụng trí tuệ nhân tạo và công nghệ số tiên tiến.

Một yêu cầu mang tính đột phá được đặt ra là 100% DNNN phải thực hiện quản trị DN hiện đại trên nền tảng số; đồng thời, 100% tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước áp dụng các nguyên tắc quản trị DN theo chuẩn OECD. Điều này thể hiện quyết tâm đưa quản trị DNNN tiệm cận thông lệ quốc tế, qua đó nâng cao tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và hiệu quả sử dụng vốn nhà nước. “Nếu làm tốt các giải pháp này sẽ tạo ra hiệu quả tốt hơn trong khai thác, phân bổ, sử dụng nguồn lực nhà nước”- TS. Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương nhận định.

Các chuyên gia đánh giá, cùng với hàng loạt Nghị quyết được Bộ Chính trị ban hành trong thời gian qua, Nghị quyết 79 chính là mảnh ghép quan trọng trong bức tranh cải cách thể chế đang được đặt ra cho giai đoạn phát triển mới. Nhưng, như nhiều Nghị quyết trước đây, thách thức lớn nhất vẫn nằm ở khâu triển khai.

Theo GS Trần Thọ Đạt, Nghị quyết 79-NQ/TW muốn đi vào cuộc sống thì cần ban hành sớm các văn bản hướng dẫn để thể chế hóa các định hướng lớn đã được Bộ Chính trị đề ra. Có thể phải rà soát lại hệ thống pháp luật, sửa đổi một số luật; trong đó, có Luật Quản lý vốn kinh doanh nhà nước, sử dụng vốn nhà nước tại DN…, những mô hình như thí điểm thuê Tổng giám đốc, CEO với các điều kiện cụ thể ra sao cần phải có quy định rõ...Và có những nội dung Nghị quyết phải được thể chế hóa bằng luật và nghị định của Chính phủ.

Còn theo PGS.TS Ngô Trí Long, để triển khai thành công Nghị quyết 79, trước hết cần cải cách quản trị, cơ chế trách nhiệm, đây là nút thắt của mọi nút thắt đối với DNNN, đối với nền kinh tế thị trường. Muốn vậy phải giao mục tiêu, giao hiệu quả KPI rõ ràng như năng suất, lợi nhuận/vốn của DNNN là bao nhiêu, đồng thời cần rạch ròi giữa nhiệm vụ công ích và nhiệm vụ kinh doanh.

Đổi mới tư duy quản lý, chuyển từ “sợ sai” sang “quản trị rủi ro,” có cơ chế bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung. Và cần đo lường hiệu quả DNNN bằng các chỉ tiêu cụ thể, minh bạch, gắn trách nhiệm cá nhân với kết quả thực hiện”- PGS.TS Ngô Trí Long bày tỏ.

Thảo Nguyên