'Định vị' hệ giá trị gia đình Việt Nam trong kỷ nguyên số: Bài 1 - Giải mã những rạn nứt bên trong tế bào xã hội

Những con số báo động về tỷ lệ ly hôn, sự gia tăng của hộ đơn thân, hay việc hàng triệu người trẻ mang tâm lý "ngại cưới, lười sinh" đã phơi bày nhiều đứt gãy trong đời sống hiện đại. Thậm chí, các chức năng chăm sóc và gắn kết tình cảm vốn có của gia đình cũng đang bị phân mảnh, bị thách thức bởi các dịch vụ bên ngoài và trí tuệ nhân tạo.

Giữa những ngổn ngang đó, Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị đã định hình một điểm tựa chiến lược với 4 giá trị cốt lõi: Ấm no, tiến bộ, hạnh phúc và văn minh. Tuy nhiên, để đưa 4 chuẩn mực lý tưởng này từ văn bản vào thực tế, nỗ lực của riêng ngành Văn hóa là chưa đủ. Nó đòi hỏi trách nhiệm kiến tạo chính sách an sinh đồng bộ từ toàn hệ thống chính trị.

Đó là lý do tuyến bài dài kỳ: "Định vị" hệ giá trị gia đình Việt Nam trong kỷ nguyên mới ra đời, nhằm tìm ra lời giải để bảo vệ "tế bào của xã hội" - nền tảng sống còn cho sự phát triển bền vững của đất nước.

Hơn một triệu thanh niên đang mang tâm lý e ngại yêu đương, từ chối việc lập gia đình, thậm chí trốn tránh việc làm. Hàng trăm nghìn cuộc ly hôn đã được ghi nhận xuất phát từ bạo lực và những xung đột gay gắt trong lối sống.

Những dữ liệu thống kê này đang gióng lên một hồi chuông cảnh báo về sự biến động dữ dội của tế bào cơ bản nhất trong xã hội. Đằng sau cánh cửa của mỗi nếp nhà, cấu trúc gia đình Việt Nam đang âm thầm thay đổi, oằn mình chịu đựng sức ép đa chiều từ nhịp sống hiện đại, nền kinh tế thị trường và sự bùng nổ của kỷ nguyên số.

Sự rạn nứt này đòi hỏi phải có một cái nhìn trực diện, sâu sát, bóc tách từng vấn đề cốt lõi để tìm ra phương án bảo vệ sự bền vững của nền tảng xã hội.

Bốn xu hướng biến đổi mang tính bước ngoặt

Theo góc nhìn chuyên môn của ông Khuất Văn Quý, Phó Cục trưởng Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) tại Hội thảo khoa học quốc gia "Xu hướng biến đổi của gia đình Việt Nam qua các thời kỳ - Thực trạng và giải pháp" tổ chức ngày 24/6 tại Hà Nội, gia đình luôn giữ vị thế là một thiết chế xã hội đặc biệt.

Gia đình là môi trường đầu tiên nuôi dưỡng, hình thành nhân cách con người, đồng thời đóng vai trò lưu giữ, trao truyền các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc. Sự phát triển của con người Việt Nam luôn lấy gia đình làm nền tảng trọng yếu.

Ông Khuất Văn Quý, Phó Cục trưởng Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) phát biểu tại Hội thảo khoa học quốc gia "Xu hướng biến đổi của gia đình Việt Nam qua các thời kỳ - Thực trạng và giải pháp" tổ chức ngày 24/6, tại Hà Nội

Tuy nhiên, trong bối cảnh toàn cầu hóa, đô thị hóa và chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, thiết chế đặc biệt này đang trải qua những biến đổi sâu sắc. Bức tranh toàn cảnh về gia đình Việt Nam hiện nay bộc lộ rõ bốn xu hướng biến đổi mang tính bước ngoặt, mở ra nhiều cơ hội phát triển, song song với vô vàn thách thức khắc nghiệt đối với công tác quản lý nhà nước.

Xu hướng biến đổi thứ nhất thể hiện rất rõ qua sự thu hẹp về quy mô và cấu trúc gia đình. Quá trình đô thị hóa và di cư lao động đã thúc đẩy nhanh chóng sự phân rã của mô hình gia đình truyền thống. Trước đây, những nếp nhà tam đại đồng đường, nơi nhiều thế hệ cùng chung sống, chia sẻ trách nhiệm rất phổ biến. Hiện nay, hình thái này dần trở nên khan hiếm.

Ông Quý dẫn Báo cáo thống kê từ các cơ quan quản lý nhà nước tại địa phương cho thấy gia đình hạt nhân, bao gồm cha mẹ và con cái, đang vươn lên chiếm vị trí chủ đạo với tỷ lệ dao động từ 63,5% đến 65%. Cùng với sự vươn lên của gia đình hạt nhân, xã hội ghi nhận sự gia tăng của các hình thái sinh sống cá nhân hóa. Tỷ lệ hộ gia đình sống một mình đạt ngưỡng khoảng 10%, nhóm gia đình đơn thân duy trì ở mức 4%. Các mô hình tập hợp nhiều thế hệ ông bà, cô dì, chú bác cùng chung sống đang sụt giảm cực kỳ mạnh mẽ.

Sự biến đổi về cấu trúc đi liền với những thay đổi sâu sắc trong quan niệm sống của giới trẻ. Sự giao lưu, hội nhập toàn cầu tạo điều kiện cho thanh niên tiếp cận nhanh chóng với các luồng tri thức và văn hóa quốc tế. Quá trình này hình thành nên những quan niệm mới mẻ về tình yêu, hôn nhân và lối sống. Mặc dù các mối quan hệ trong gia đình ngày càng mang tính dân chủ, bình đẳng, tôn trọng quyền cá nhân, tôn vinh vai trò của người phụ nữ, một bộ phận lớn người trẻ đang bộc lộ sự dịch chuyển nhận thức đáng lo ngại. Dữ liệu từ các cơ quan chức năng chỉ ra hiện có hơn 1 triệu thanh niên mang tư tưởng không muốn yêu, từ chối xây dựng gia đình, xa lánh môi trường lao động. Lối sống này tạo ra một thách thức cực lớn đối với việc duy trì sự tiếp nối thế hệ.

Ông Khuất Văn Quý, Phó Cục trưởng Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch)

Xu hướng biến đổi thứ hai nằm ở sự chuyển dịch chức năng cốt lõi của gia đình. Trong xã hội truyền thống, gia đình vận hành như một đơn vị sản xuất song hành cùng tiêu dùng. Bước sang giai đoạn hiện tại, chức năng kinh tế đã thay đổi căn bản. Gia đình hiện đại tập trung nhiều hơn vào nhiệm vụ giáo dục, chăm sóc, nuôi dưỡng và bảo vệ sự phát triển của các thành viên.

Ở đây xuất hiện một nghịch lý vô cùng lớn. Môi trường kinh tế thị trường tạo ra áp lực khổng lồ về việc làm, thu nhập. Nhịp sống hối hả cuốn những người trong độ tuổi lao động vào guồng quay công việc, khiến quỹ thời gian họ dành cho tổ ấm ngày càng thu hẹp, đôi khi trở nên vô cùng ít ỏi. Hệ quả tất yếu là một bộ phận cha mẹ nảy sinh xu hướng giao phó toàn bộ trách nhiệm giáo dục, rèn luyện con cái cho nhà trường và các thiết chế xã hội ngoài cộng đồng.

Chiều ngược lại, sự kết nối ảo này mang đến nguy cơ suy giảm trầm trọng chất lượng tương tác trực tiếp giữa các thành viên ngay dưới một mái nhà. Tình trạng lệ thuộc vào thiết bị điện tử trở nên phổ biến. Môi trường số tiềm ẩn nhiều cạm bẫy khó kiểm soát như bạo lực mạng, hành vi xâm hại trẻ em trực tuyến, sự lan truyền của các giá trị lệch chuẩn. Những yếu tố tiêu cực này trực tiếp làm méo mó quá trình hình thành nhân cách của thế hệ trẻ.

Năm vấn đề trọng tâm đối với gia đình Việt Nam giai đoạn hiện nay

Nhận diện sự tác động từ những xu hướng biến đổi này, ông Khuất Văn Quý đã vạch rõ năm thách thức trọng tâm đang bủa vây gia đình Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.

Nổi cộm nhất chính là sự gia tăng áp lực xã hội với hàng loạt gánh nặng kinh tế bủa vây. Từ chi phí nhà ở, áp lực tìm kiếm việc làm, cho đến gánh nặng chăm sóc con cái và phụng dưỡng người cao tuổi, tất cả đang ngày ngày bào mòn chất lượng cuộc sống. Tình trạng này diễn ra vô cùng gay gắt tại các đô thị lớn, nơi sự đắt đỏ của sinh hoạt phí đã trở thành rào cản vô hình đối với quyết định lập gia đình của nhiều người trẻ.

Hình ảnh mang tính minh họa

Những rạn nứt đó trực tiếp phơi bày góc khuất trong công tác phòng, chống bạo lực gia đình. Theo ông Quý, các hành vi bạo hành hiện nay ngày càng biến tướng dưới nhiều hình thức tinh vi, diễn ra âm thầm, gây khó khăn cực lớn cho quá trình phát hiện. Kéo theo đó, việc tiếp cận, can thiệp và bảo vệ nạn nhân tại cấp cơ sở vẫn đang vấp phải vô vàn vướng mắc trên thực tế.

Một thách thức mang tính vĩ mô khác xuất phát từ làn sóng già hóa dân số. Mặc dù tuổi thọ trung bình tăng lên là một tín hiệu đáng mừng về sức khỏe cộng đồng, nhưng ở chiều ngược lại, việc quy mô gia đình ngày càng thu hẹp đang làm suy giảm nghiêm trọng năng lực chăm sóc người cao tuổi theo mô hình phụng dưỡng truyền thống. Các tổ ấm ít con cái đang khiến nguồn nhân lực chăm sóc tại gia trở nên vô cùng mỏng manh.

Và cuối cùng, không thể không nhắc đến sự xâm thực mạnh mẽ của các luồng thông tin đa chiều, phức tạp trên môi trường internet vào hệ giá trị đạo đức gia đình. Không gian mạng đã và đang tạo ra những biến số hoàn toàn mới, đòi hỏi cơ quan quản lý phải khẩn trương tìm ra các phương án ứng phó thực sự kịp thời và hiệu quả.

(Còn nữa)

Bài viết: Phạm Huy

Báo: Thể thao và Văn hóa