Điều gì xảy ra khi mực nước biển ven bờ nước ta cao hơn số đo giả định?

Độ cao mực nước ven bờ là kết quả hội tụ của các nguồn năng lượng vật lý: Dòng hải lưu mặt biển, hướng gió thịnh hành, nhiệt độ và độ mặn của nước, và sức ép thủy lực của dòng hải lưu đáy biển tiếp xúc với bờ.

Người ta không hiểu chuyện gì đang diễn ra khi các trận bão tiến sát bờ biển nước ta thì đột nhiên đứng yên hoặc men theo bờ hay di chuyển chậm lại, và rồi thả xuống đất liền lượng mưa khổng lồ gây nên nhiều thứ thảm họa!

Cũng vậy, một số dòng sông thoát lũ rất chậm tạo nên vùng trũng sâu ngập lụt, không phải ở cửa biển mà nằm phía sau những đồi cát. Nhiều đô thị mới quy hoạch phát triển gần đây như quận 2, quận 7 (cũ) của TPPHCM vẫn bị thủy triều uy hiếp, cống rãnh và hệ thống thoát nước không hoạt động hiệu quả vì thiếu độ dốc, nhiều thành phố như Cần Thơ đang lún chìm nhanh hơn dự báo.

Nguyên nhân chính vượt ra ngoài tính toán là chúng ta đang quy hoạch mọi thứ trên một độ cao mặt biển giả định thấp hơn so với thực tế.

Mực nước biển giả định bằng 0 (0 mét) áp dụng thống nhất cho toàn quốc kể từ năm 1992 đặt căn cứ trên cột mốc Hòn Dấu ở gần Hải Phòng. Mức giả định này được thiết lập từ đầu thế kỷ 20 dựa trên thủy triều nhiều năm tại hòn đảo, và thực sự có ý nghĩa hoặc chỉ sai sót nhỏ đối với bờ biển miền Bắc và đồng bằng sông Hồng.

Nhưng nghiên cứu mới được công bố trên The Nature về mực biển toàn cầu, cho thấy ở nước ta độ cao mặt nước biển ven bờ càng cao khi đi từ Bắc xuống Nam, lên đến hàng chục thậm chí gần trăm cen ti mét. Hậu quả là khó dự báo thời tiết, khí tượng, thủy văn và các quy hoạch thiết kế hệ thống giao thông, đô thị cùng những công trình công cộng kém chính xác.

Rất may, tác giả chính của những công bố đột phá trong tháng 3-2026 này là Philip Minderhoud, người đã dành nhiều năm nghiên cứu ngay tại bờ biển Việt Nam và đồng bằng sông Cửu Long.

Hệ quy chiếu 1992 lấy Hòn Dấu làm điểm chuẩn không mét này nằm trong hệ thống quy chiếu toàn cầu gọi là Geold, coi địa hình mặt biển là không gian tĩnh lặng mà độ cao mặt biển tại một địa điểm được xác định bởi trọng lực và góc quay của Trái Đất.

Nhưng trên thực tế mặt biển là một không gian dao động dưới sự tương tác của nhiều nguồn năng lượng làm cho địa hình mặt biển không bao giờ đứng yên, nhất là nơi các vùng ven bờ tiếp giáp với lục địa.

Độ cao mặt biển vùng bờ, đặc biệt ở Nam Bán Cầu và vùng Đông Nam Á, bị tác động bởi dòng hải lưu chảy trên mặt biển, hướng gió thịnh hành, nhiệt độ và độ mặn của nước và sức ép thủy lực khi dòng hải lưu nằm sâu dưới đáy biển bò lên đất liền theo triền dốc lục địa làm đẩy lên khối nước khổng lồ và nâng cao địa hình mặt biển.

Mặt nước ven bờ Việt Nam là điển hình hoàn hảo về việc mực biển ven bờ cao hơn biển khơi, gây nên bởi sự tích tụ năng lượng từ các tác nhân vật lý. Các dòng hải lưu như những ngọn đồi đẩy nước về phía đất liền. Gió mùa đông bắc và tây nam kéo dài nhiều tháng đẩy nước ngoài khơi về phía đất liền.

Nhiệt độ cao cùng với nước mặn giãn nở lớn hơn so với nước lạnh và nhạt bên dưới. Và điều đã không mấy được chú ý trước đây là hiện tượng ép nước khi các dòng hải lưu nằm sâu dưới đáy đại dương di chuyển vào vùng biển nông hoặc trèo lên thềm dốc làm nâng cao mặt biển tại đó. Kết quả là độ cao mặt biển - vốn ảnh hưởng đến an sinh của con người - nâng cao dần từ Bắc xuống Nam.

Đến Vũng Tàu và vùng đồng bằng sông Cửu Long, mặt biển thực tế đã cao hơn quy chuẩn 1992 từ 50 đến gần 100 cen ti mét. Tốc độ biển dâng hàng năm ở mỗi nơi cũng khác nhau: 4,4 mi li mét/năm với biển miền Trung và chỉ 2,5 mi li mét/năm ở vịnh Bắc bộ.

Sử dụng số đo mặt biển thấp hơn so với thực tế đang tạo ra nhiều hệ lụy, đặc biệt liên quan đến hệ thống quy hoạch thiết kế, ở cả góc độ tổng thể và công trình cụ thể, ở cả thời điểm hiện tại và dự báo tương lai.

Đáng quan tâm nhất là TPHCM và đồng bằng sông Cửu Long nơi đang chịu ảnh hưởng kép của cao độ mặt biển thực tế cao hơn rất nhiều so với quy chuẩn đo đạc, của nước biển dâng vào khoảng 4,1 mi li mét/năm, và của lún chìm lục địa có nơi đạt 2-5 cen ti mét mỗi năm.

Từ đó, chênh lệch độ cao thực tế so với quy chuẩn tại nhiều nơi ở TPHCM hay Cần Thơ lên đến 1,5 mét. Chi tiết về chênh lệch độ cao nơi các tỉnh, thành được trình bày trong bài “Mekong delta much lower than previously assumed in sea-level rise impact assessments”.

Ngày nay chúng ta đối diện với thủy triều uy hiếp thành phố vốn đã được quy hoạch kỹ lưỡng, tràn lên các trục giao thông, và các cửa biển có khuynh hướng lấp lại, độ mặn biển xâm nhập sâu vào đồng, sạt lở trở nên phổ biến khi dòng Cửu Long lão hóa nhanh hơn chúng ta tưởng!

Trên thực tế ngày nay, chúng ta đang chứng kiến lũ lụt không chỉ do mưa mà còn do nước có thể thoát ra biển thế nào. Mực nước mặt biển cao hoạt động như nút chặn ở cửa sông. Ngập lụt, vì thế, xảy ra nơi còn cách bờ biển có khi đến nhiều ki lô mét, những nơi mà trước đây chúng ta coi là vùng an toàn.

Mặt biển cao hơn khuếch đại thủy triều mạnh hơn, và giờ đây nước có thể tràn lên các quốc lộ chỉ sau một vài trận mưa. Nước không chỉ nằm trong hệ thống cống rãnh mà liên tục tràn cao lên mặt đường đến cửa nhà. Và cuối cùng uy hiếp các thành phố lớn nhỏ, đặc biệt các đô thị mới phát triển dựa trên nền đo theo quy chuẩn 1992, và những nơi mặt đất lún nhanh như Cần Thơ.

Nước biển cao hơn không thay đổi cách kích hoạt các cơn bão, nhưng nó thay đổi cách cơn bão hoạt động khi tiếp xúc với khối nước ven bờ và đổ bộ lên đất liền. Tại đây, bão đứng yên hoặc di chuyển chậm lại, khuynh hướng chạy men theo bờ, kéo dài thời gian đất liền chịu tác động của sóng to, gió lớn và các cơn mưa liên tục khủng khiếp khả dĩ tàn phá mọi thứ bên dưới.

TÀI LIỆU THAM KHẢO:

Sea level much higher than assumed in most coastal hazard assessments https://www.nature.com/articles/s41586-026-10196-1

Mekong delta much lower than previously assumed in sea-level rise impact assessments https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6713785/

Anh Vũ