Điện ảnh Việt: Hành trình đi tìm bản sắc

Đời sống thường nhật, ký ức gia đình hay những chuyển động đô thị đang trở thành chất liệu quan trọng của điện ảnh Việt. Ảnh: Vinpearl.

Trong cuộc viễn chinh tìm kiếm “quyền lực mềm”, điện ảnh không chỉ là tấm gương phản chiếu xã hội, mà còn là ngôn ngữ để một quốc gia đối thoại với thế giới. Dù đã có những “điểm sáng” tại các liên hoan phim quốc tế, điện ảnh Việt vẫn đang trong quá trình tái định vị đầy trăn trở: Làm sao để đưa văn hóa trở thành nội lực cốt lõi trong từng thước phim, thay vì chỉ là yếu tố trang trí bề ngoài?

Tái định vị

Tiến sĩ Ngô Phương Lan - Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển điện ảnh Việt Nam.

Tiến sĩ Ngô Phương Lan, Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển điện ảnh Việt Nam, cho rằng điện ảnh chỉ thực sự có sức mạnh khi bản sắc văn hóa trở thành nội lực, chứ không phải yếu tố trang trí.

Khoảng hơn một thập niên trở lại đây, phim Việt ngày càng đa dạng: phim gia đình, kinh dị, thanh xuân, arthouse, phim lịch sử… Nhiều nhà làm phim trẻ tìm kiếm tiếng nói riêng, một số tác phẩm đã xuất hiện tại các liên hoan phim quốc tế. Tuy nhiên, dù đề tài phong phú, bản sắc nội dung vẫn chưa kết tinh thành một hệ giá trị đủ rõ để tạo nhận diện dài hạn.

Đó là nghịch lý, tăng trưởng về số lượng nhưng dấu ấn văn hóa vẫn chưa thực sự định hình. Khán giả có thể nhớ vài phim ăn khách, vài trào lưu phòng vé, nhưng để nhắc tới một “tinh thần Việt Nam” rõ nét trong điện ảnh thì câu trả lời vẫn mơ hồ.

Không ít tác phẩm vay mượn mô típ kể chuyện từ điện ảnh Hàn Quốc, Hollywood hay các công thức giải trí trên mạng xã hội, ưu tiên sự hấp dẫn tức thời hơn chiều sâu văn hóa. Điều đó đặt ra thách thức lớn: làm sao vừa hòa nhập thị trường toàn cầu, vừa không đánh mất tiếng nói riêng.

Bản sắc không nằm ở những biểu tượng

Một hiểu lầm phổ biến là đồng nhất văn hóa với các biểu tượng minh họa - áo dài, nón lá, chợ quê. Nhưng bản sắc nằm sâu hơn thế. Tiến sĩ Ngô Phương Lan nhấn mạnh: “Điều làm nên căn tính của một nền điện ảnh không nằm ở việc cố tạo ra những chi tiết lạ mắt, mà ở cách một dân tộc nhìn cuộc sống, ứng xử với gia đình, đối diện với mất mát, yêu thương hay ký ức”.

Điện ảnh Hàn Quốc thành công không chỉ nhờ hình ảnh Seoul hiện đại, mà vì họ kể được những áp lực thế hệ, nỗi cô đơn đô thị, khát vọng vươn lên bằng ngôn ngữ điện ảnh giàu cảm xúc, chạm tới cảm xúc phổ quát. Việt Nam cũng có vô vàn chất liệu: ký ức chiến tranh và hậu chiến, đời sống làng quê trong đô thị hóa, gia đình đa thế hệ, tâm lý người trẻ giữa truyền thống và hiện đại…

Quan trọng là cách kể. Một câu chuyện về mẹ con miền Tây hay một gia đình trong khu tập thể cũ hoàn toàn có thể chạm tới khán giả quốc tế nếu được kể bằng sự chân thực và chiều sâu cảm xúc. Khi cái riêng chạm tới cái phổ quát, bản sắc sẽ tự nhiên được nhận diện. Vì thế, theo bà, sự khác biệt nằm ở khả năng kể những câu chuyện Việt Nam bằng ngôn ngữ điện ảnh tinh luyện, hiện đại và giàu chiều sâu văn hóa.

Dù đã có những điểm sáng tại các liên hoan quốc tế, điện ảnh Việt vẫn thiếu một dòng chảy ổn định. Nguyên nhân, theo Tiến sĩ Ngô Phương Lan, không chỉ ở tài năng cá nhân mà còn ở cấu trúc ngành: thiếu đội ngũ biên kịch chuyên nghiệp, thiếu quỹ điện ảnh bền vững, thiếu cơ chế nuôi dưỡng dự án dài hơi.

Dù đề tài ngày càng đa dạng, bản sắc nội dung của điện ảnh Việt vẫn chưa kết tinh thành một hệ giá trị đủ rõ để nhận diện. Ảnh: ITN.

Áp lực thương mại khiến nhiều nhà sản xuất ưu tiên doanh thu nhanh, trong khi mạng xã hội thúc đẩy những “cảnh viral” thay vì chiều sâu nội dung, dễ đẩy điện ảnh vào trạng thái ngắn hạn. Thị hiếu một bộ phận khán giả trẻ quen nhịp kể nhanh, giải trí tức thì cũng gây khó cho những phim giàu chiêm nghiệm.

Điện ảnh không chỉ là giải trí mà còn là cách một quốc gia tạo dựng hình ảnh trong tâm trí thế giới, như làn sóng Hallyu của Hàn Quốc hay sức ảnh hưởng toàn cầu của anime Nhật Bản. Để điện ảnh trở thành một phần “quyền lực mềm”, Việt Nam cần những tác phẩm đủ chiều sâu lưu lại trong ký ức khán giả quốc tế.

Muốn vậy, phải xây dựng một hệ sinh thái đồng bộ: Chính sách phát triển kịch bản, quỹ hỗ trợ sáng tạo, cơ chế nuôi dưỡng tài năng và hợp tác quốc tế trong sản xuất, phát hành. Những sự kiện như DANAFF góp phần thiết lập chuẩn nghề nghiệp, kết nối nhà làm phim trẻ với mạng lưới toàn cầu, mở đường cho điện ảnh Việt bước ra thế giới bằng chính giọng nói của mình.

Nhật Hạ