Điện ảnh Iran từng thắng Oscar ra sao trước chiến tranh?

Từ những bộ phim của Abbas Kiarostami đến Asghar Farhadi, điện ảnh Iran nhiều thập niên qua đã hiện diện bền bỉ ở Cannes, Berlin, Venice và Oscar, trở thành một trong những “thương hiệu nghệ thuật” nổi bật nhất của châu Á.

Nhưng trong những ngày đầu tháng 3, khi xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran leo thang, điện ảnh Iran không còn chỉ đứng trước những khó khăn quen thuộc trong bối cảnh kinh tế căng thẳng mà còn đang đối mặt với một cú sốc trực diện hơn nhiều: chiến tranh.

Cú sốc cho nền điện ảnh đang hồi phục

Nếu nhìn riêng dưới lăng kính điện ảnh, điều đáng chú ý là cú sốc này xảy ra đúng lúc thị trường rạp Iran vừa trải qua một giai đoạn phục hồi mạnh. Theo hãng thông tấn nhà nước IRNA, số khán giả tới rạp ở Iran trong năm 2024 đã vượt 28,6 triệu lượt, phá kỷ lục tồn tại suốt 24 năm. Một báo cáo thị trường điện ảnh do Asian Contents & Film Market tổng hợp cũng ghi nhận năm 2024 là năm bùng nổ hiếm thấy của rạp chiếu Iran sau giai đoạn suy giảm vì đại dịch.

Đó là một chi tiết quan trọng, bởi nó cho thấy điện ảnh Iran không chỉ mạnh ở các liên hoan phim quốc tế mà còn từng có tín hiệu phục hồi thương mại rõ rệt trong nước. Theo dữ liệu được các cơ quan điện ảnh Iran công bố hồi đầu năm 2025, năm điện ảnh 1403 theo lịch Ba Tư ghi nhận gần 35 triệu vé bán ra và doanh thu phòng vé xấp xỉ 1.987 nghìn tỷ rial. Dù quy đổi sang USD có thể dao động mạnh vì tỷ giá và lạm phát, bản thân quy mô vé bán ra cho thấy đây là một thị trường đại chúng đáng kể ở cấp quốc gia, chứ không chỉ là một “nền điện ảnh của các liên hoan phim".

A Separation là niềm tự hào của điện ảnh Iran.

Sức ảnh hưởng quốc tế của điện ảnh Iran thì đã được chứng minh từ lâu bằng những cột mốc khó phủ nhận. Hồ sơ chính thức của Cannes ghi nhận Abbas Kiarostami đoạt Palme d’Or năm 1997 với Taste of Cherry, Cannes cũng trao giải Kịch bản xuất sắc năm 2016 cho Asghar Farhadi với The Salesman.

Trước đó, A Separation của Farhadi thắng Oscar Phim nói tiếng nước ngoài hay nhất tại lễ trao giải Oscar 2012, trở thành một cột mốc biểu tượng cho vị thế toàn cầu của điện ảnh Iran. Và mới nhất, Reuters đưa tin đạo diễn Jafar Panahi giành Palme d’Or tại Cannes 2025 với It Was Just an Accident, cho thấy Iran vẫn duy trì được sự hiện diện ở đỉnh cao điện ảnh nghệ thuật quốc tế ngay trong những năm rất gần đây.

Chính vì vậy, khi bàn về tác động của chiến tranh lên điện ảnh Iran, câu chuyện không chỉ nằm ở vài rạp chiếu phải giảm suất hay vài dự án bị chậm tiến độ. Vấn đề lớn hơn là một hệ sinh thái văn hóa vừa mới hồi phục đang đứng trước nguy cơ bị ngắt nhịp. Trong bối cảnh chiến tranh, hoạt động giải trí công cộng, trong đó có việc đi rạp, gần như chắc chắn bị co hẹp bởi yếu tố an ninh lẫn tâm lý xã hội.

Tác động thương mại ngắn hạn có thể thấy khá rõ nếu đặt cạnh diễn biến trước chiến tranh. Iran International, dẫn dữ liệu từ nền tảng quản lý và bán vé điện ảnh quốc gia của Iran, cho biết trong tám tháng đầu năm Ba Tư 2025, lượng vé bán đã giảm từ khoảng 20 triệu xuống còn khoảng 16 triệu, tức gần 20%, trong bối cảnh lạm phát làm chi tiêu giải trí suy yếu. Nói cách khác, ngay trước khi xung đột bùng nổ, thị trường đã có dấu hiệu chững lại. Chiến tranh vì thế không đánh vào một ngành đang “miễn nhiễm”, mà vào một thị trường vừa hồi phục rồi lại bắt đầu chịu áp lực suy giảm.

Với những nhà quan sát điện ảnh, đây là điểm mấu chốt để hiểu vì sao tác động lần này có thể sâu hơn vẻ bề ngoài. Điện ảnh Iran có hai “đầu kéo” lớn: uy tín nghệ thuật trên trường quốc tế và sức tiêu thụ nội địa đủ mạnh để duy trì hệ thống rạp, sản xuất, quảng bá. Khi chiến sự leo thang, cả hai đầu kéo ấy đều bị ảnh hưởng. Ở trong nước, rạp chiếu, lịch phát hành, tâm lý người xem và chi tiêu hộ gia đình đều chịu sức ép.

Ở ngoài nước, việc di chuyển, giao thương, kết nối liên hoan phim và dòng vốn hợp tác quốc tế đều trở nên khó đoán hơn trong môi trường xung đột khu vực. Những yếu tố này không phải suy đoán cảm tính, mà là hệ quả thường thấy của chiến tranh đối với các ngành công nghiệp giải trí phụ thuộc vào lưu thông con người, tiền tệ và lịch phát hành. Diễn biến quân sự mà báo chí mô tả trong tuần này cho thấy môi trường vận hành bình thường của ngành gần như đã bị phá vỡ.

Ngôn ngữ điện ảnh đặc biệt của Iran

Tuy vậy, sẽ là thiếu công bằng nếu chỉ nhìn điện ảnh Iran qua lăng kính dễ tổn thương. Lịch sử của nền điện ảnh này cho thấy sức bền của nó đến từ chính khả năng biến những câu chuyện rất nhỏ thành trải nghiệm phổ quát.

Từ Taste of Cherry, A Separation đến The Salesman, những bộ phim đưa Iran ra thế giới hiếm khi dựa vào kỹ xảo hay quy mô thị trường. Phần lớn các phim dựa vào cấu trúc kể chuyện, xung đột đạo đức, nhịp điệu đời sống và năng lực chạm tới cảm xúc con người ở nhiều nền văn hóa khác nhau. Các giải thưởng lớn mà Cannes và Oscar trao cho điện ảnh Iran qua nhiều thập niên không phải là những khoảnh khắc ngẫu nhiên, mà phản ánh một truyền thống tác giả đã được quốc tế thừa nhận.

Những vấn đề của xã hội Iran hiện đại được khơi gợi khéo léo xuyên suốt bộ phim The Saleman.

Bởi thế, câu hỏi lúc này đôi khi không phải điện ảnh Iran có còn ảnh hưởng hay không. Câu hỏi là trong bao lâu ngành này có thể duy trì được đà sản xuất và phát hành khi chiến tranh tiếp tục kéo dài. Một nền điện ảnh vừa bán gần 35 triệu vé trong một năm, vừa đều đặn tạo ra các tên tuổi đủ sức chinh phục Cannes và Oscar, rõ ràng không phải một nền điện ảnh nhỏ theo nghĩa văn hóa. Nhưng trong chiến tranh, ngay cả một nền điện ảnh giàu sức sống cũng có thể bị buộc phải thu mình.

Điều còn lại, có lẽ, là sức chịu đựng của chính những người làm phim và khán giả Iran. Trong thời bình, điện ảnh giúp một quốc gia kể câu chuyện của mình với thế giới. Trong thời chiến, nó còn mang thêm một chức năng khác, đó là giữ lại nhịp đập của đời sống, khi mọi thứ xung quanh đều bị tiếng nổ lấn át.

Và đó có thể là lý do điện ảnh Iran, dù đang bị đánh mạnh bởi hoàn cảnh, vẫn khó bị xóa khỏi bản đồ điện ảnh thế giới.

Giang Nguyễn