Điểm yếu khiến xe tăng Nga dễ nổ tung được cảnh báo từ nhiều thập kỷ trước

Những mẫu xe tăng chiến đấu chủ lực như T-64 và T-72 từng được đánh giá là các thiết kế tiên tiến bậc nhất khi ra mắt, việc chúng vẫn còn phục vụ cho đến ngày nay cho thấy sức sống đáng nể của các dòng xe này.

Xe tăng T-90. (Nguồn: CC)

Bên cạnh những ưu điểm nổi bật, xe tăng Liên Xô và sau này là Nga luôn gắn liền với một cuộc tranh luận kéo dài nhiều thập kỷ: hệ thống nạp đạn tự động kiểu băng chuyền. Đây là một giải pháp giúp tăng hiệu quả chiến đấu và giảm chi phí vận hành, nhưng đồng thời cũng là nguyên nhân khiến nhiều xe tăng Nga gặp những vụ nổ thảm khốc trên chiến trường.

Hệ thống nạp đạn tự động hoạt động như thế nào

Hệ thống nạp đạn kiểu băng chuyền được thiết kế khá đơn giản. Đạn pháo và liều phóng được đặt trong một băng xoay nằm dưới tháp pháo. Khi kíp xe lựa chọn loại đạn cần sử dụng, cơ cấu cơ khí và thủy lực sẽ tự động đưa đạn vào nòng pháo để khai hỏa.

Liên Xô bắt đầu áp dụng hệ thống này từ những năm 1960 và nó nhanh chóng trở thành trang bị tiêu chuẩn trên nhiều dòng xe tăng như T-64, T-72, T-80 và T-90.

Về độ tin cậy, đây được xem là một hệ thống hoạt động khá hiệu quả. Trong suốt nhiều năm chiến sự tại Ukraine, cả Nga lẫn Ukraine đều sử dụng số lượng lớn xe tăng có nguồn gốc Liên Xô, nhưng rất hiếm khi xuất hiện phàn nàn về khả năng vận hành của bộ nạp đạn tự động.

Điểm yếu chí mạng nằm ở vị trí chứa đạn

Trong thiết kế xe tăng Liên Xô, toàn bộ đạn pháo được đặt ngay bên dưới khoang chiến đấu, nơi kíp lái làm việc. Điều này đồng nghĩa rằng nếu một quả đạn chống tăng xuyên được lớp giáp và chạm tới khu vực chứa đạn, nguy cơ xảy ra vụ nổ dây chuyền là rất cao.

Khi đó, áp lực từ vụ nổ thường đủ mạnh để thổi tung tháp pháo khỏi thân xe, khiến kíp lái gần như không có cơ hội sống sót.

Hình ảnh những chiếc T-72 bị hất văng tháp pháo trong Chiến dịch Bão táp Sa mạc năm 1991 đã trở thành biểu tượng cho điểm yếu này. Kể từ đó, hệ thống nạp đạn kiểu băng chuyền luôn là chủ đề được nhắc đến trong mọi cuộc tranh luận về xe tăng Nga.

Vì sao Liên Xô vẫn chấp nhận thiết kế này?

Câu hỏi được đặt ra là tại sao Liên Xô vẫn lựa chọn một thiết kế tiềm ẩn nhiều rủi ro như vậy. Câu trả lời nằm ở triết lý thiết kế quân sự của Moscow vào thời điểm đó.

Hệ thống nạp đạn tự động lần đầu được áp dụng trên T-64 vào cuối những năm 1950, dưới sự chỉ đạo của nhà thiết kế Aleksandr Morozov. Đây là bước đột phá lớn giúp loại bỏ vị trí nạp đạn viên, giảm kíp lái từ bốn người xuống còn ba người.

Việc giảm một thành viên kíp lái giúp xe tăng nhỏ gọn hơn, nhẹ hơn và rẻ hơn trong sản xuất hàng loạt. Đồng thời, hệ thống này cho phép pháo 125 mm được nạp đạn nhanh và ổn định hơn so với nạp thủ công.

Những phiên bản đầu tiên từng gặp vấn đề về độ tin cậy, nhưng phần lớn đã được khắc phục khi T-64A ra đời. Sau đó, T-72 tiếp tục đơn giản hóa thiết kế để dễ sản xuất hơn, dù thời gian nạp đạn có chậm hơn đôi chút.

Liên Xô cũng nhận thức được rủi ro từ việc đặt đạn dưới khoang chiến đấu. Vì vậy, trên T-72 họ đã bổ sung một lớp thép mỏng nhằm ngăn cách kíp lái với kho chứa đạn. Tuy nhiên, giải pháp này không thực sự hiệu quả. Khi đạn phát nổ, xe tăng không có các tấm thoát áp như trên nhiều xe tăng phương Tây, khiến toàn bộ áp lực vụ nổ dồn vào khoang chiến đấu.

Những bài học từ chiến trường Iraq

Sau các cuộc chiến tại Iraq, các chuyên gia Nga đã nghiên cứu nhiều trường hợp T-72 bị phá hủy. Kết quả cho thấy không phải mọi vụ nổ đều xuất phát từ hệ thống nạp đạn tự động. Một phần đáng kể nguyên nhân đến từ lượng đạn bổ sung được chất trong khoang chiến đấu nhằm tăng khả năng tác chiến.

Những kinh nghiệm này đã ảnh hưởng tới quá trình phát triển xe tăng T-90M. Trên phiên bản mới, phần lớn lượng đạn dự trữ được chuyển ra khoang phía sau nhằm giảm nguy cơ gây nổ dây chuyền bên trong xe.

Liên Xô hoàn toàn có thể áp dụng những giải pháp an toàn tương tự phương Tây, như khoang chứa đạn tách biệt hoặc các tấm thoát áp chống nổ, nhưng những giải pháp này sẽ làm xe tăng lớn hơn, nặng hơn và đắt hơn đáng kể.

Chính vì vậy, hệ thống nạp đạn tự động kiểu băng chuyền vẫn được duy trì, nó giúp giảm quân số kíp lái, tăng tốc độ nạp đạn, đơn giản hóa sản xuất và tiết kiệm chi phí.

Xuân Minh